Phổi có nước là gì? Có nguy hiểm không và điều trị thế nào?

Có một cảm giác ám ảnh mà chỉ những ai từng trải qua mới hiểu: hít một hơi thật sâu nhưng lồng ngực vẫn chực dội lên sự ngột ngạt, như thể từng nhịp hít vào chưa bao giờ là đủ. Khi cầm trên tay kết quả chẩn đoán 'phổi có nước', sự hoang mang ngay lập tức bao trùm - Nước từ đâu ra? Liệu có nguy hiểm đến tính mạng không, và làm sao để đưa lượng dịch ấy ra ngoài? Cùng Phòng khám Lao Phổi BS.CKII Nguyễn Văn Tẩn tìm hiểu ngay trong bài viết dưới đây để giải đáp mọi thắc mắc và tìm ra giải pháp bảo vệ sức khỏe hô hấp cho bạn và gia đình.

Phổi có nước là gì?

Phổi có nước (hay phổi ứ nước, phù phổi, tràn dịch màng phổi) là cách gọi dân gian dùng để chỉ tình trạng chất lỏng tích tụ bất thường trong các túi khí của nhu mô phổi hoặc trong khoang màng phổi. 

Các dạng tích tụ nước ở phổi gồm:

• Phù phổi: Dịch tích tụ trong mô phổi và phế nang, làm cản trở trao đổi khí, gây khó thở, thở nhanh hoặc giảm oxy máu.
• Tràn dịch màng phổi: Dịch tích tụ trong khoang giữa phổi và thành ngực, có thể chèn ép phổi, khiến phổi khó giãn nở và gây khó thở, đau ngực hoặc ho.

Theo American Family Physician (AAFP, 2023) ghi nhận khoảng 1,5 triệu người tại Hoa Kỳ bị tràn dịch màng phổi mỗi năm. Ở người trưởng thành, các nguyên nhân hàng đầu gồm suy tim, nhiễm trùng, ung thư và thuyên tắc phổi.  

Nguyên nhân khiến phổi có nước

Tình trạng “phổi có nước” xảy ra khi chất lỏng dư thừa tích tụ bên trong mô, các túi khí của phổi hoặc khoang màng phổi. Hiện tượng này có thể liên quan đến tăng áp lực trong mạch máu phổi, phản ứng viêm, tổn thương màng phổi hoặc rối loạn cân bằng dịch trong cơ thể. Một số nguyên nhân chính gồm:  

• Bệnh lý về tim mạch: Suy tim, đặc biệt là suy tim trái, là nguyên nhân thường gặp. Khi tim không bơm máu hiệu quả, máu bị ứ lại trong hệ tuần hoàn phổi, làm tăng áp lực trong các mao mạch. Dịch sau đó có thể thoát qua thành mạch vào mô và các túi khí của phổi, gây phù phổi. Suy tim cũng có thể làm tăng lượng dịch trong khoang màng phổi.  
• Nhiễm trùng hô hấp: Viêm phổi, áp xe phổi hoặc các nhiễm trùng nặng có thể gây phản ứng viêm tại nhu mô và màng phổi. Tình trạng viêm làm tăng tính thấm thành mạch, khiến dịch giàu protein và tế bào viêm thoát vào khoang màng phổi. Nếu nhiễm trùng tiến triển, dịch có thể bị nhiễm khuẩn và hình thành mủ màng phổi. 
• Lao phổi và lao màng phổi: Vi khuẩn lao có thể gây viêm và tổn thương màng phổi, làm tăng tiết dịch trong khoang màng phổi. Dịch do lao thường có màu vàng chanh và có thể đi kèm các biểu hiện như ho kéo dài, sốt nhẹ về chiều, đau ngực, mệt mỏi hoặc sụt cân. 
• Ung thư: Ung thư phổi hoặc các khối u di căn đến màng phổi có thể làm tổn thương màng phổi, tăng tính thấm mạch máu hoặc gây bít tắc hệ bạch huyết. Khi dịch không được dẫn lưu bình thường, dịch màng phổi ác tính có thể hình thành và tái tích tụ nhiều lần. 
• Bệnh lý gan và thận: Xơ gan, suy gan hoặc hội chứng thận hư có thể làm giảm albumin và protein trong máu, khiến áp lực giữ nước trong lòng mạch giảm. Dịch vì thế dễ thoát ra mô và các khoang cơ thể, trong đó có khoang màng phổi. Bệnh thận gây giữ muối và nước cũng có thể làm tăng nguy cơ phù phổi.
• Nguyên nhân khác: Chấn thương lồng ngực, biến chứng sau phẫu thuật tim hoặc ngực, thuyên tắc phổi và một số bệnh tự miễn cũng có thể gây tràn dịch màng phổi. Ngoài ra, hít sặc dịch dạ dày, khói hoặc hóa chất độc hại có thể làm tổn thương phế nang và khiến dịch tích tụ trong phổi.  

Dấu hiệu phổi có nước thường gặp

Phổi có nước thường không biểu hiện rõ ngay từ đầu, nhưng khi lượng dịch tăng, người bệnh có thể bắt đầu thấy khó thở, ho, tức ngực hoặc mệt nhiều hơn bình thường. Nhận biết sớm các dấu hiệu dưới đây giúp người bệnh chủ động đi khám và xác định nguyên nhân.

• Khó thở: Đây là biểu hiện thường gặp. Người bệnh có cảm giác hụt hơi, thở không đủ sâu hoặc phải gắng sức để thở. Khó thở có thể xuất hiện khi vận động, tăng lên khi nằm và giảm khi ngồi hoặc đứng thẳng. Trường hợp phù phổi cấp có thể gây khó thở dữ dội, cảm giác như bị ngạt.
• Đau hoặc tức ngực: Tràn dịch màng phổi có thể gây đau nhói ở ngực, đặc biệt khi hít sâu hoặc ho. Một số người chỉ cảm thấy nặng hoặc tức ở bên ngực có dịch.
• Ho: Người bệnh có thể ho khan hoặc ho tăng dần. Nếu dịch tích tụ trong các phế nang do phù phổi, ho có thể kèm đờm trắng, đờm bọt hoặc bọt màu hồng lẫn máu, nhất là trong trường hợp cấp tính.
• Khò khè hoặc thở rít: Dịch trong phổi có thể làm đường thở và quá trình trao đổi khí bị ảnh hưởng, khiến hơi thở xuất hiện tiếng khò khè, sủi bọt hoặc người bệnh phải thở gấp để lấy đủ không khí.
• Mệt mỏi, giảm khả năng vận động: Khi lượng oxy cung cấp cho cơ thể giảm, người bệnh dễ mệt, yếu sức và hụt hơi khi đi bộ, leo cầu thang hoặc thực hiện các hoạt động thường ngày.
• Phù chân và tăng cân nhanh: Nếu tình trạng tích tụ dịch liên quan đến suy tim, người bệnh có thể bị sưng bàn chân, mắt cá chân hoặc cẳng chân. Cân nặng cũng có thể tăng nhanh trong thời gian ngắn do cơ thể giữ nước.
• Tim đập nhanh, vã mồ hôi hoặc tím tái: Phù phổi cấp có thể khiến tim đập nhanh hoặc không đều, da lạnh ẩm, môi hoặc da chuyển màu xanh xám do thiếu oxy. Đây là những biểu hiện cần được đánh giá y tế khẩn cấp.

Phổi có nước có nguy hiểm không?

Có. Phổi có nước rất nguy hiểm, đặc biệt khi dịch tích tụ nhiều hoặc tiến triển nhanh. Tình trạng này có thể làm giảm khả năng trao đổi khí, gây suy hô hấp và đe dọa tính mạng nếu không được phát hiện, xác định nguyên nhân và điều trị kịp thời.

Một số biến chứng có thể gặp gồm:

• Suy hô hấp cấp: Chức năng hô hấp suy giảm nghiêm trọng, người bệnh có thể cần hỗ trợ oxy hoặc can thiệp hô hấp.
• Mủ màng phổi: Dịch bị nhiễm khuẩn và tạo mủ, có thể cần dùng kháng sinh kết hợp dẫn lưu.
• Dày và dính màng phổi: Viêm kéo dài có thể gây xơ hóa, hạn chế khả năng giãn nở của phổi.
• Xẹp phổi: Lượng dịch lớn có thể chèn ép và làm một phần phổi bị xẹp.
• Tái phát tràn dịch: Dịch có thể tích tụ trở lại nếu nguyên nhân nền chưa được kiểm soát.
• Nguy cơ tử vong: Các trường hợp tiến triển nặng, đặc biệt là phù phổi cấp hoặc suy hô hấp cấp, có thể đe dọa tính mạng nếu xử trí chậm.

Chẩn đoán phổi có nước  

Để xác định phổi có nước là phù phổi hay tràn dịch màng phổi, bác sĩ thường kết hợp thăm khám với các xét nghiệm hình ảnh và cận lâm sàng. Mục tiêu là đánh giá vị trí, lượng dịch và tìm nguyên nhân gây tích tụ.

• Khám lâm sàng: Bác sĩ hỏi về thời điểm xuất hiện triệu chứng, tiền sử bệnh tim, phổi, gan, thận hoặc ung thư, đồng thời nghe phổi và đánh giá các dấu hiệu ứ dịch.
• Đo độ bão hòa oxy (SpO₂): Giúp xác định mức oxy trong máu. Khi nghi ngờ phù phổi hoặc suy hô hấp, bác sĩ có thể làm thêm khí máu động mạch để đo oxy và carbon dioxide.
• Chụp X-quang ngực: Thường là phương pháp hình ảnh ban đầu, giúp phát hiện dịch trong hoặc quanh phổi, xác định bên tổn thương và đánh giá mức độ tích tụ.
• Siêu âm phổi - màng phổi: Có thể phát hiện lượng dịch nhỏ, đánh giá vị trí, đặc điểm dịch và hỗ trợ bác sĩ xác định vị trí an toàn khi chọc dò.
• Chụp CT ngực: Cho hình ảnh chi tiết hơn về phổi và màng phổi, giúp đánh giá vị trí dịch, tổn thương kèm theo và tìm nguyên nhân như nhiễm trùng, thuyên tắc phổi hoặc khối u.
• Chọc dò và xét nghiệm dịch màng phổi: Khi có chỉ định, bác sĩ lấy một mẫu dịch để phân tích protein, LDH, pH, tế bào, vi khuẩn và tế bào học. Kết quả giúp phân biệt dịch thấm với dịch tiết và định hướng nguyên nhân như nhiễm trùng, lao hoặc ung thư.
• Xét nghiệm tìm nguyên nhân: Tùy trường hợp, người bệnh có thể được xét nghiệm công thức máu, chức năng thận, BNP, điện tâm đồ hoặc siêu âm tim nếu nghi nguyên nhân tim mạch. Xét nghiệm lao và các kiểm tra chuyên sâu khác được chỉ định dựa trên bệnh cảnh cụ thể.

Phổi ứ nước có thể chữa khỏi được không?

Có. Phổi ứ nước hoàn toàn có thể chữa khỏi hoặc kiểm soát tốt nếu được phát hiện sớm và điều trị đúng nguyên nhân. Khả năng hồi phục phụ thuộc vào bệnh gây tích tụ dịch, mức độ tổn thương phổi và tình trạng sức khỏe của từng người.

• Nguyên nhân cấp tính: Nếu do viêm phổi, nhiễm trùng hoặc phản ứng viêm, lượng dịch có thể giảm và hết sau khi nguyên nhân được kiểm soát. Người bệnh có thể cần dùng thuốc, chọc hút hoặc dẫn lưu dịch tùy mức độ.
• Nguyên nhân mạn tính hoặc nghiêm trọng: Nếu liên quan đến suy tim, lao, ung thư hoặc bệnh gan, thận, quá trình điều trị thường kéo dài hơn. Mục tiêu là kiểm soát bệnh nền, giảm tích tụ dịch và hạn chế tái phát.

Cách điều trị bệnh phổi có nước

Chọc hút hoặc dẫn lưu dịch

Chọc hút dịch màng phổi sử dụng kim hoặc ống nhỏ để đưa lượng dịch dư thừa ra ngoài. Phương pháp này vừa giúp giảm áp lực lên phổi, cải thiện hô hấp, vừa có thể lấy mẫu dịch để tìm nguyên nhân.

Nếu lượng dịch nhiều, bị nhiễm trùng hoặc tiếp tục tích tụ, bác sĩ có thể đặt ống dẫn lưu màng phổi để dịch thoát ra ngoài trong thời gian dài hơn. Với tràn dịch tái phát, đặc biệt do ung thư, có thể cân nhắc đặt catheter lâu dài hoặc gây dính màng phổi để hạn chế dịch hình thành trở lại.

Một số trường hợp dịch khó dẫn lưu, tái phát nhiều hoặc nhiễm trùng phức tạp có thể cần phẫu thuật nội soi lồng ngực (VATS) hoặc phẫu thuật khác để loại bỏ dịch và xử lý tổn thương.

Điều trị nội khoa bằng thuốc

Thuốc được lựa chọn theo nguyên nhân:

• Thuốc lợi tiểu: Giúp đào thải bớt nước và muối, thường dùng khi tình trạng ứ dịch liên quan đến suy tim.
• Kháng sinh: Điều trị viêm phổi hoặc nhiễm trùng màng phổi.
• Thuốc chống lao: Sử dụng khi nguyên nhân là lao phổi hoặc lao màng phổi.
• Thuốc tim mạch: Hỗ trợ kiểm soát huyết áp và chức năng tim ở người có bệnh tim.
• Thuốc điều trị ung thư: Có thể gồm hóa trị, thuốc nhắm trúng đích hoặc liệu pháp miễn dịch tùy loại bệnh.

Người bệnh không nên tự dùng thuốc vì mỗi nguyên nhân gây tích tụ dịch cần phương pháp điều trị khác nhau.

Điều trị nguyên nhân nền

Việc loại bỏ dịch chỉ giải quyết tình trạng tích tụ trước mắt. Để hạn chế tái phát, bác sĩ cần điều trị bệnh gây ra tình trạng này, chẳng hạn:

• Suy tim: Kiểm soát tình trạng ứ dịch và tối ưu điều trị tim mạch.
• Viêm phổi hoặc nhiễm trùng: Điều trị tác nhân gây bệnh, kết hợp dẫn lưu nếu xuất hiện dịch nhiễm trùng.
• Lao: Điều trị bằng phác đồ thuốc chống lao phù hợp.
• Ung thư: Điều trị bệnh ác tính đồng thời kiểm soát tình trạng tràn dịch tái phát.
• Bệnh gan hoặc thận: Kiểm soát bệnh nền, tình trạng giữ nước và các rối loạn liên quan.

Điều trị hỗ trợ

Người bệnh thiếu oxy hoặc khó thở nặng có thể được thở oxy qua ống thông mũi hoặc mặt nạ. Nếu chức năng hô hấp suy giảm nghiêm trọng, bác sĩ có thể sử dụng máy hỗ trợ thở hoặc thở máy. Với phù phổi cấp, cung cấp oxy là một trong những biện pháp điều trị ban đầu.

Trong quá trình điều trị, người bệnh cũng được theo dõi nồng độ oxy, nhịp tim, huyết áp và lượng dịch trong cơ thể để kịp thời điều chỉnh phương pháp xử trí.

Cách phòng ngừa tình trạng phổi có nước

Không phải mọi trường hợp phổi có nước đều có thể phòng ngừa. Tuy nhiên, bạn có thể giảm nguy cơ bằng cách kiểm soát bệnh nền, phòng nhiễm trùng hô hấp và hạn chế các yếu tố gây tổn thương phổi.

• Tiêm vắc-xin theo khuyến nghị: Tiêm vắc-xin cúm, phế cầu và các vắc-xin hô hấp phù hợp với độ tuổi, tình trạng sức khỏe giúp giảm nguy cơ viêm phổi và các biến chứng liên quan.
• Kiểm soát tốt bệnh nền: Nếu mắc suy tim, tăng huyết áp, bệnh gan hoặc thận, bạn nên dùng thuốc đúng chỉ định và tái khám định kỳ. Kiểm soát tốt các bệnh này giúp hạn chế tình trạng giữ nước và tích tụ dịch.
• Theo dõi dấu hiệu giữ nước: Người có suy tim nên theo dõi cân nặng, tình trạng phù và khó thở. Tăng cân nhanh có thể là dấu hiệu cơ thể đang giữ dịch và cần được bác sĩ đánh giá sớm.
• Hạn chế muối và kiểm soát lượng nước khi cần: Người có bệnh tim, gan hoặc thận có thể được hướng dẫn giảm muối hoặc điều chỉnh lượng nước uống để tránh giữ dịch. Không nên tự hạn chế quá mức khi chưa có chỉ định.
• Không hút thuốc: Bạn nên ngừng hút thuốc và tránh khói thuốc thụ động vì thuốc lá làm tăng nguy cơ tổn thương phổi, bệnh tim mạch và nhiễm trùng đường hô hấp.
• Hạn chế khói bụi và hóa chất: Đeo khẩu trang và sử dụng phương tiện bảo hộ khi làm việc trong môi trường nhiều bụi, khói hoặc hóa chất để giảm kích ứng và tổn thương đường hô hấp.
• Phòng ngừa nhiễm trùng hô hấp: Rửa tay thường xuyên, che miệng khi ho hoặc hắt hơi, giữ không gian sống thông thoáng và hạn chế tiếp xúc gần với người đang mắc bệnh hô hấp.
• Duy trì lối sống lành mạnh: Ăn uống cân bằng, vận động phù hợp và duy trì cân nặng hợp lý giúp bảo vệ sức khỏe tim mạch và giảm các yếu tố nguy cơ liên quan đến phù phổi.
• Khám và tái khám đúng lịch: Nếu từng bị phù phổi hoặc tràn dịch màng phổi, bạn nên tái khám theo hướng dẫn để kiểm soát nguyên nhân và phát hiện sớm tình trạng dịch tích tụ trở lại.

Phổi có nước có thể liên quan đến nhiều bệnh lý khác nhau, từ viêm phổi, lao đến suy tim, bệnh gan thận hoặc ung thư. Vì vậy, người bệnh cần được thăm khám để xác định đúng nguyên nhân, từ đó lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp và hạn chế nguy cơ biến chứng hoặc tái phát.

Nếu bạn đang gặp các biểu hiện như khó thở, đau tức ngực, ho kéo dài hoặc nghi ngờ có dịch trong phổi, hãy chủ động kiểm tra sớm. BS.CKII Nguyễn Văn Tẩn có hơn 25 năm kinh nghiệm trong lĩnh vực Lao và Bệnh phổi, hiện là Trưởng khoa Lao và Bệnh phổi, Bệnh viện Phạm Ngọc Thạch. Đặt lịch thăm khám tại Phòng khám để được bác sĩ trực tiếp đánh giá tình trạng và tư vấn hướng điều trị phù hợp.