Các bệnh hô hấp thường gặp - Nguyên nhân, triệu chứng và cách điều trị

Ngày cập nhât: 4.00, 01/10/2026

Ho, khó thở, khò khè, đau tức ngực hoặc thường xuyên mắc các đợt nhiễm trùng đường thở có thể liên quan đến nhiều bệnh hô hấp khác nhau. Việc nhận biết sớm nguyên nhân và dấu hiệu bất thường giúp người bệnh chủ động thăm khám, hạn chế nguy cơ tiến triển nặng. Bài viết dưới đây Phòng khám Lao Phổi BS.CKII. Nguyễn Văn Tẩn sẽ làm rõ bệnh hô hấp là gì, các dạng thường gặp, triệu chứng, yếu tố nguy cơ, phương pháp chẩn đoán và hướng điều trị phù hợp.

Bệnh hô hấp là gì?

Bệnh hô hấp là nhóm bệnh ảnh hưởng đến đường thở, phổi và các cấu trúc liên quan. Tùy vị trí và nguyên nhân, tổn thương sẽ làm cản trở luồng khí hoặc giảm chức năng phổi, gây ra các triệu chứng như ho, khò khè, khó thở, đau tức ngực và giảm khả năng vận động. Bệnh có thể xuất hiện ở mọi độ tuổi với tiến trình từ cấp tính đến mạn tính, trong đó các tình trạng phổ biến nhất gồm hen phế quản, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD), viêm phổi, lao và ung thư phổi.

Đáng chú ý, đây cũng là những bệnh đóng góp phần lớn vào gánh nặng tử vong và suy giảm sức khỏe toàn cầu. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), riêng nhóm mạn tính như hen và COPD đã gây ra khoảng 4 triệu ca tử vong trong năm 2021. Việc kéo dài và dai dẳng của các bệnh lý này ảnh hưởng nghiêm trọng đến sinh hoạt hàng ngày, đòi hỏi phải được phát hiện và quản lý từ sớm.

Bên cạnh tính chất mạn tính ở người lớn, bệnh hô hấp còn thường gia tăng theo mùa, đặc biệt là ở trẻ em. Chẳng hạn, Bệnh viện Nhi Đồng Thành phố (TP.HCM) ghi nhận gần 5.000 lượt trẻ khám ngoại trú do viêm tiểu phế quản, viêm phổi, hen và nhiễm khuẩn hô hấp cấp chỉ trong tháng 10/2023, với 7-8% phải nhập viện. Dù số liệu này chỉ phản ánh tình hình tại một thời điểm và một cơ sở cụ thể, nó cho thấy gánh nặng không nhỏ của nhóm bệnh này đối với sức khỏe trẻ nhỏ.

Các bệnh hô hấp thường gặp 

Các bệnh hô hấp có thể ảnh hưởng đến đường thở, phế quản hoặc mô phổi, từ đó gây ho, khò khè, hụt hơi và đau tức ngực. Một số tình trạng chỉ xuất hiện trong thời gian ngắn, trong khi những bệnh khác kéo dài và làm suy giảm chức năng thở. Nguy cơ mắc bệnh có thể liên quan đến di truyền, môi trường sống và việc tiếp xúc thường xuyên với khói thuốc.

Hen suyễn

Hen suyễn là tình trạng viêm mạn tính làm lòng đường thở thu hẹp, khiến không khí lưu thông khó khăn. Người mắc thường có khò khè, ho khan, tức ngực và khó thở, trong đó các đợt triệu chứng có thể xuất hiện thất thường. Nguy cơ cao hơn ở người có tiền sử gia đình mắc hen, cơ địa dị ứng hoặc từng gặp vấn đề nghiêm trọng về hô hấp khi còn nhỏ. Theo CDC, năm 2023, khoảng 27,8 triệu người tại Mỹ đang sống chung với tình trạng này.

Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD)

COPD là nhóm bệnh gây cản trở luồng khí kéo dài, thường liên quan đến khí phế thũng và viêm phế quản mạn tính. Khói thuốc là một trong những yếu tố nguy cơ nổi bật, với khoảng 8/10 trường hợp tại Mỹ có liên quan đến phơi nhiễm thuốc lá.

Người mắc có thể gặp ho kéo dài, khạc nhiều đờm, thở rít, tức ngực và hụt hơi tăng dần. Khi tình trạng tiến triển, khả năng vận động suy giảm, đồng thời nguy cơ nhiễm trùng đường thở cũng cao hơn. Theo VeryWellHealth, cho biết gần 15 triệu người Mỹ đã được chẩn đoán COPD, bên cạnh nhiều trường hợp chưa được phát hiện chính thức.

Bệnh xơ nang

Xơ nang là bệnh ảnh hưởng đến cả hệ hô hấp và tiêu hóa do chất nhầy trong cơ thể trở nên đặc, dính hơn bình thường. Khi dịch tiết tích tụ tại phổi, đường dẫn khí dễ bị tắc nghẽn, đồng thời vi khuẩn có điều kiện phát triển và gây nhiễm trùng tái phát.

Các dấu hiệu thường gặp gồm đờm đặc, khò khè, khó thở hoặc thường xuyên viêm phổi và viêm xoang. Do tác động đến nhiều cơ quan, một số người còn gặp polyp mũi, chậm tăng trưởng, khó tăng cân hoặc táo bón.

Ung thư phổi

Ung thư phổi hình thành khi các tế bào bất thường phát triển mất kiểm soát trong mô phổi. Hút thuốc chủ động và hít phải khói thuốc thụ động đều là những yếu tố làm tăng nguy cơ đáng kể.

Giai đoạn đầu có thể chưa có biểu hiện rõ ràng. Khi bệnh tiến triển, người mắc dễ xuất hiện ho kéo dài, đau tức ngực, khó thở, khàn tiếng, khó nuốt, mệt mỏi hoặc suy nhược. Hướng xử trí phụ thuộc vào loại ung thư, giai đoạn phát hiện và thể trạng, trong đó có thể gồm phẫu thuật, xạ trị, hóa trị, liệu pháp nhắm trúng đích hoặc miễn dịch.

Bệnh lao

Bệnh lao do vi khuẩn Mycobacterium tuberculosis gây ra và thường ảnh hưởng đến phổi. Sau khi xâm nhập vào cơ thể, vi khuẩn có thể tồn tại ở trạng thái tiềm ẩn hoặc hoạt động mạnh hơn khi hệ miễn dịch suy yếu.

Biểu hiện ban đầu đôi khi giống các bệnh đường thở khác, nhưng một số dấu hiệu đáng chú ý gồm ho kéo dài trên 2 tuần, đổ mồ hôi ban đêm và ho ra máu. Khi không được kiểm soát, vi khuẩn có thể gây tổn thương mô phổi hoặc lan sang cơ quan khác.

Viêm phế quản

Viêm phế quản xảy ra khi niêm mạc ống dẫn khí bị kích thích, sưng nề và tăng tiết chất nhầy. Hệ quả là lòng phế quản thu hẹp, khiến người bệnh dễ ho, khạc đờm, khò khè hoặc hụt hơi. Dạng cấp thường liên quan đến nhiễm trùng và có thể cải thiện sau vài ngày đến vài tuần. Trong khi đó, thể mạn tính kéo dài hơn, thường gắn với việc tiếp xúc lặp lại với khói thuốc hoặc không khí ô nhiễm. Triệu chứng có thể ổn định một thời gian rồi tăng nặng khi xuất hiện đợt cấp.

Viêm phổi

Viêm phổi là tình trạng nhiễm trùng tại mô phổi do virus, vi khuẩn hoặc tác nhân khác gây ra. Khi các phế nang chứa dịch hoặc mủ, khả năng trao đổi oxy bị suy giảm, từ đó ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình hô hấp.

Người mắc thường có sốt, ớn lạnh, ho có đờm, đau ngực khi hít sâu và khó thở. Một số trường hợp còn kèm buồn nôn hoặc tiêu chảy. Mức độ bệnh khác nhau ở từng người và có thể trở nên nghiêm trọng nếu chức năng phổi suy giảm nhiều.

Nguyên nhân gây bệnh hô hấp

Bệnh hô hấp có thể liên quan đến tác nhân nhiễm trùng, môi trường sống, thói quen hút thuốc, dị nguyên hoặc yếu tố cơ địa. Một số nguyên nhân và yếu tố nguy cơ thường gặp gồm:

• Virus, vi khuẩn hoặc nấm: Có thể gây cảm lạnh, cúm, viêm họng, viêm phế quản hoặc viêm phổi. Mầm bệnh thường lây qua giọt bắn, dịch tiết hoặc tiếp xúc với bề mặt nhiễm khuẩn.
• Khói thuốc lá: Làm tổn thương đường thở và mô phổi, đồng thời tăng nguy cơ hen, COPD, viêm phổi và ung thư phổi.
• Ô nhiễm không khí: Bụi mịn, khí thải và khói từ hoạt động sản xuất có thể gây viêm, làm suy giảm chức năng phổi khi tiếp xúc kéo dài.
• Dị nguyên và chất kích thích: Phấn hoa, mạt bụi, nấm mốc hoặc lông động vật có thể kích hoạt viêm mũi dị ứng, hen và các biểu hiện như hắt hơi, khò khè, khó thở.
• Bụi và hóa chất nghề nghiệp: Tiếp xúc lâu dài với bụi khoáng, khói hoặc hơi hóa chất có thể làm tăng nguy cơ mắc bệnh phổi nghề nghiệp, hen và COPD.
• Yếu tố cơ địa, di truyền: Tiền sử gia đình mắc hen hoặc bệnh dị ứng có thể làm tăng nguy cơ, đặc biệt khi kết hợp với các tác động từ môi trường.

Triệu chứng bệnh hô hấp

Biểu hiện của bệnh hô hấp thay đổi tùy vị trí tổn thương, nguyên nhân và mức độ tiến triển. Một số dấu hiệu thường gặp gồm ho, nghẹt mũi, chảy nước mũi, đau họng, sốt, khò khè, tức ngực và khó thở. Các triệu chứng này có thể xuất hiện đơn lẻ hoặc kết hợp, vì vậy không nên chỉ dựa vào biểu hiện bên ngoài để tự xác định bệnh.

Triệu chứng ở đường hô hấp trên

Khi mũi, xoang, họng hoặc thanh quản bị ảnh hưởng, người bệnh thường gặp:

• Nghẹt mũi, chảy nước mũi: Có thể đi kèm hắt hơi hoặc ngứa mũi.
• Đau rát họng: Cảm giác khó chịu tăng khi nuốt hoặc nói chuyện.
• Ho: Thường xuất hiện khi niêm mạc họng bị kích thích hoặc có dịch chảy xuống phía sau họng.
• Khàn tiếng: Hay gặp khi thanh quản bị viêm hoặc kích ứng.
• Sốt, đau đầu, mệt mỏi: Có thể xuất hiện trong các trường hợp nhiễm virus hoặc vi khuẩn.

Triệu chứng ở đường hô hấp dưới

Khi tổn thương xuất hiện tại khí quản, phế quản hoặc phổi, các dấu hiệu thường liên quan rõ hơn đến khả năng hô hấp. Người bệnh có thể gặp:

• Ho kéo dài: Có thể là ho khan hoặc ho kèm đờm.
• Khó thở, hụt hơi: Xuất hiện khi vận động hoặc cả lúc nghỉ trong trường hợp nặng.
• Thở nhanh, thở gấp: Người bệnh có cảm giác phải tăng nhịp thở để lấy đủ không khí.
• Khò khè: Thường gặp ở hen phế quản hoặc khi đường thở bị co hẹp.
• Tức hoặc đau ngực: Cảm giác khó chịu có thể tăng lên khi ho hoặc hít sâu.
• Sốt, ớn lạnh: Thường xuất hiện trong một số bệnh nhiễm trùng như viêm phổi.
• Mệt mỏi: Có thể liên quan đến tình trạng thiếu oxy hoặc cơ thể phải gắng sức nhiều hơn để thở.

Một số bệnh ở đường hô hấp dưới có thể tiến triển nặng nếu không được phát hiện và điều trị phù hợp. Chẳng hạn, viêm phổi có thể dẫn đến tràn dịch màng phổi, suy hô hấp, nhiễm trùng huyết và trong trường hợp nghiêm trọng có thể đe dọa tính mạng.

Cách phòng bệnh hô hấp

Để giảm nguy cơ mắc các bệnh về đường hô hấp, nên duy trì những thói quen giúp hạn chế tiếp xúc với mầm bệnh và hỗ trợ sức khỏe tổng thể. Một số biện pháp có thể áp dụng gồm:

• Hạn chế tiếp xúc với người đang mắc bệnh hô hấp: Nên giữ khoảng cách với người bị cảm lạnh, cúm, ho hoặc có dấu hiệu nhiễm trùng đường thở để giảm nguy cơ lây nhiễm.
• Rửa tay thường xuyên: Vệ sinh tay đúng cách bằng xà phòng và nước sạch giúp loại bỏ vi khuẩn, virus bám trên da, nhất là sau khi ho, hắt hơi hoặc trở về từ nơi công cộng.
• Giữ nhà cửa sạch sẽ: Khi trong gia đình có người mắc bệnh, nên lau chùi thường xuyên các khu vực dễ tiếp xúc như tay nắm cửa, bàn, bếp và phòng tắm để hạn chế mầm bệnh tồn tại trên bề mặt.
• Uống đủ nước: Bổ sung lượng nước phù hợp giúp duy trì hoạt động bình thường của cơ thể, hỗ trợ quá trình trao đổi chất và góp phần giữ thể trạng ổn định.
• Giảm căng thẳng: Có thể duy trì vận động nhẹ, thiền, hít thở sâu hoặc thực hiện các phương pháp thư giãn như massage để giúp cơ thể phục hồi tốt hơn sau thời gian làm việc căng thẳng.
• Ngủ đủ giấc mỗi ngày: Người trưởng thành nên cố gắng ngủ khoảng 7-9 giờ mỗi ngày để cơ thể có thời gian nghỉ ngơi và duy trì hoạt động của hệ miễn dịch.
• Bổ sung dinh dưỡng hỗ trợ sức khỏe: Có thể ưu tiên thực phẩm giàu vitamin C, kẽm và lợi khuẩn trong chế độ ăn hằng ngày. Nếu muốn dùng sản phẩm bổ sung, nên tham khảo ý kiến chuyên môn để lựa chọn phù hợp với nhu cầu của cơ thể.

Chẩn đoán bệnh đường hô hấp

Để xác định bệnh đường hô hấp, bác sĩ thường kết hợp khai thác triệu chứng, thăm khám và thực hiện cận lâm sàng. Tùy tình trạng cụ thể, một hoặc nhiều kỹ thuật dưới đây có thể được chỉ định:

• Khám lâm sàng: Bác sĩ hỏi về các biểu hiện như ho, khó thở, sốt, đau ngực, đồng thời nghe phổi để phát hiện âm thở bất thường.
• Đo chức năng hô hấp: Giúp kiểm tra khả năng lưu thông khí và mức độ tắc nghẽn đường thở, thường được áp dụng khi nghi ngờ hen phế quản hoặc COPD.
• Chẩn đoán hình ảnh: X-quang ngực hoặc chụp cắt lớp vi tính (CT) hỗ trợ quan sát tổn thương tại phổi, phế quản và các cấu trúc lân cận.
• Xét nghiệm vi sinh và máu: Mẫu đờm có thể được soi, nuôi cấy hoặc làm xét nghiệm chuyên sâu để tìm tác nhân gây nhiễm trùng. Xét nghiệm máu giúp nhận biết phản ứng viêm và một số bất thường liên quan.

Phương pháp điều trị bệnh đường hô hấp

Phương pháp điều trị phụ thuộc vào nguyên nhân, mức độ tổn thương và thể trạng của từng người. Sau khi xác định tình trạng cụ thể, bác sĩ có thể lựa chọn một hoặc phối hợp nhiều biện pháp sau:

• Điều trị theo nguyên nhân: Nếu nhiễm khuẩn, kháng sinh có thể được chỉ định khi phù hợp. Trường hợp do virus thường tập trung kiểm soát biểu hiện và theo dõi diễn tiến, vì loại thuốc này không có tác dụng với virus.
• Giảm triệu chứng: Thuốc hạ sốt, giảm đau, long đờm hoặc các thuốc hỗ trợ khác có thể được sử dụng tùy tình trạng. Người bệnh không nên tự ý dùng khi chưa có hướng dẫn chuyên môn.
• Cải thiện lưu thông khí: Với hen phế quản hoặc COPD, bác sĩ có thể kê thuốc giãn phế quản và thuốc chống viêm dạng hít nhằm giảm co thắt, hỗ trợ hô hấp tốt hơn.
• Hỗ trợ hô hấp: Khi nồng độ oxy trong máu giảm hoặc khó thở tăng rõ, người bệnh có thể cần thở oxy hay áp dụng biện pháp chuyên sâu tại cơ sở y tế.
• Điều chỉnh sinh hoạt: Nghỉ ngơi đầy đủ, uống đủ nước, duy trì dinh dưỡng hợp lý, tránh khói thuốc, bụi và chất kích thích giúp hỗ trợ phục hồi, đồng thời hạn chế nguy cơ tái phát.

Mỗi bệnh lý có cơ chế và hướng xử trí khác nhau, vì vậy không nên tự dùng thuốc dựa trên triệu chứng. Nếu biểu hiện kéo dài, tái diễn nhiều lần hoặc nặng dần, người bệnh cần đi khám để được đánh giá và theo dõi phù hợp.

Bệnh hô hấp có nhiều dạng và mức độ khác nhau, vì vậy việc nhận biết sớm các dấu hiệu bất thường đóng vai trò quan trọng trong bảo vệ chức năng phổi. Nếu thường xuyên ho, khò khè, hụt hơi, đau ngực hoặc triệu chứng tái phát, người bệnh nên đi kiểm tra để xác định nguyên nhân và có hướng xử trí phù hợp. Có thể liên hệ Phòng khám Lao Phổi BS.CKII. Nguyễn Văn Tẩn để được tư vấn và đánh giá chuyên sâu các vấn đề liên quan đến đường thở và phổi.

MIỄN TRỪ TRÁCH NHIỆM

Thông tin này chỉ có tính tham khảo, không dùng để thay thế ý kiến tham vấn của chuyên viên Y tế. Bệnh nhân phải được bác sĩ thăm khám, chẩn đoán và điều trị y tế chuyên môn. Bác sĩ CKII Nguyễn Văn Tẩn: 0916 93 63 53 - 0913 80 50 82.