Xơ phổi là gì? Nguyên nhân, triệu chứng và cách điều trị

Xơ phổi là một bệnh lý mãn tính của phổi, làm giảm khả năng trao đổi oxy của phổi và gây khó khăn trong hô hấp. Trong bài viết này, chúng ta sẽ khám phá sâu hơn về nguyên nhân, các dấu hiệu nhận biết và các phương pháp điều trị xơ phổi, nhằm cung cấp thông tin cần thiết để hiểu rõ hơn về căn bệnh này và các biện pháp hỗ trợ hiệu quả. 

Bệnh xơ phổi là gì?

Bệnh xơ phổi là tình trạng mô phổi bị sẹo hóa, dày và cứng lại, gây khó thở và giảm trao đổi oxy. Bệnh thường gặp ở người 60–70 tuổi, tiến triển mạn tính, không thể chữa khỏi. Tuổi thọ trung bình sau chẩn đoán khoảng 3–5 năm, tỷ lệ sống sót 5 năm chỉ 20–40%.
Bệnh xơ phổi được chia thành ba dạng chính:

• Xơ phổi thứ phát: Thường xảy ra sau khi phổi đã từng bị tổn thương bởi các bệnh lý như lao phổi, viêm phổi, nhồi máu phổi hoặc do di chứng nhiễm Covid-19.
• Xơ phổi khu trú: Hình thành khi người bệnh hít phải các tác nhân gây kích ứng trong thời gian dài, điển hình là bụi than hoặc bụi silica.
• Xơ phổi vô căn (IPF): Đây là dạng bệnh phổi kẽ xơ hóa mạn tính, tiến triển đặc hiệu nhưng chưa xác định được nguyên nhân. IPF chiếm khoảng 17–37% trong số các chẩn đoán bệnh phổi mô kẽ (ILD). Bệnh thường xuất hiện ở người lớn tuổi, đặc biệt trong độ tuổi 60-70 khi hệ miễn dịch đã suy yếu, hiếm gặp ở người dưới 50. Nam giới có tỷ lệ mắc cao hơn nữ, và trong một số trường hợp, yếu tố di truyền cũng đóng vai trò nhất định.

Nguyên nhân gây bệnh xơ phổi

Tổn thương phổi dẫn đến xơ phổi có thể do nhiều nguyên nhân khác nhau:

• Hút thuốc lá: Là nguyên nhân chính gây tổn thương phổi, khiến cho các chất độc hại trong khói thuốc gây viêm và tổn thương tế bào phổi, dẫn đến xơ hóa.
• Phơi nhiễm nghề nghiệp, môi trường và tia xạ: Những người làm việc trong môi trường chứa các chất gây ô nhiễm như bụi silica, amiăng, hoặc các chất hóa học độc hại khác có nguy cơ cao mắc bệnh xơ phổi. 
• Do thuốc: Một số loại thuốc như thuốc chống viêm, thuốc chữa bệnh tim mạch hoặc kháng sinh có thể gây tổn thương phổi như một tác dụng phụ không mong muốn. 
• Các bệnh mô liên kết, bệnh lý hệ thống: Bệnh như lupus ban đỏ hệ thống, viêm khớp dạng thấp và các bệnh tự miễn khác có thể liên quan đến xơ phổi như một phần của sự tổn thương mô liên kết trong cơ thể.
• Rối loạn di truyền: Chẳng hạn như như bệnh viêm phổi kẽ thông thường (UIP) có thể làm tăng nguy cơ phát triển xơ phổi.
• Viêm mạch: Các tình trạng gây viêm mạch máu cũng sẽ dẫn đến xơ hóa trong phổi do viêm kéo dài.
• Các rối loạn khác: Một số rối loạn khác như hội chứng ngưng thở khi ngủ, bệnh trào ngược dạ dày thực quản, hoặc tăng huyết áp động mạch phổi cũng có liên quan đến sự phát triển của xơ phổi.

Trong một số trường hợp, nguyên nhân gây xơ phổi không xác định được, tình trạng này được gọi là xơ phổi vô căn.

Những triệu chứng của bệnh xơ phổi

Xơ phổi tiến triển âm thầm và dễ nhầm lẫn với các bệnh hô hấp khác. Nhận biết sớm những triệu chứng dưới đây sẽ giúp người bệnh kịp thời thăm khám và điều trị hiệu quả hơn.

• Khó thở: Ban đầu chỉ xuất hiện khi vận động mạnh, nhưng về lâu dài có thể xảy ra cả khi nghỉ ngơi hoặc làm việc nhẹ nhàng hằng ngày.
• Ho khan dai dẳng: Ho khan, ít hoặc không có đờm, và thường không giảm dù đã dùng thuốc ho thông thường.
• Mệt mỏi: Cơ thể luôn trong trạng thái yếu sức, dễ kiệt sức do thiếu oxy nuôi dưỡng các cơ quan.
• Sụt cân bất thường: Giảm cân mà không rõ nguyên nhân có thể là một dấu hiệu cảnh báo.
• Đau nhức cơ và khớp: Thường xuyên thấy ê ẩm, khó chịu ở các khớp và cơ.
• Đau tức ngực: Có cảm giác nặng ngực hoặc khó chịu vùng ngực.

Một số dấu hiệu khác cần chú ý:

• Thở nhanh, nông hơn so với bình thường.
• Ngón tay, ngón chân phình to và tròn bất thường (ngón tay dùi trống), biểu hiện của thiếu oxy lâu dài.
• Da, môi hoặc vùng quanh móng tay có màu xanh tím, xám nhợt do máu không đủ oxy.

Biến chứng của xơ phổi

Xơ phổi không chỉ gây khó thở và mệt mỏi trong sinh hoạt hằng ngày, mà còn có thể kéo theo nhiều biến chứng nguy hiểm nếu không được kiểm soát kịp thời:

• Suy hô hấp: Mô phổi bị xơ hóa khiến phổi không cung cấp đủ oxy cho máu, gây ra tình trạng hụt hơi, khó thở kéo dài.
• Tăng áp động mạch phổi: Các mạch máu trong phổi bị hẹp lại, làm áp lực trong động mạch phổi tăng cao và tim phải hoạt động vất vả hơn.
• Suy tim phải (Cor pulmonale): Do áp lực động mạch phổi quá lớn, buồng tim phải phải bơm máu mạnh hơn bình thường, dẫn đến suy tim theo thời gian.
• Nhiễm trùng phổi: Phổi đã bị tổn thương dễ trở thành “mảnh đất” cho vi khuẩn tấn công, làm tăng nguy cơ viêm phổi và các bệnh nhiễm trùng hô hấp khác.
• Nguy cơ ung thư phổi: Đặc biệt với trường hợp xơ phổi vô căn, người bệnh có nguy cơ mắc ung thư phổi cao hơn so với người bình thường.

Bệnh xơ phổi có nguy hiểm không?

Có, bệnh xơ phổi là một tình trạng y tế rất nguy hiểm và hầu như không hồi phục. Triệu chứng ngày càng nặng dần theo thời gian làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng cuộc sống và đe dọa tính mạng của bệnh nhân, nếu bệnh không được chẩn đoán cũng như điều trị sớm. 

Các biến chứng của bệnh có thể bao gồm tăng huyết áp phổi, suy tim bên phải và hô hấp không hiệu quả, đặc biệt là trong những trường hợp bệnh nặng. Đáng tiếc, không có phương pháp chữa trị hoàn toàn cho bệnh xơ phổi, nhưng có các phương pháp điều trị có thể làm chậm tiến trình bệnh và cải thiện chất lượng sống cho người bệnh. 

Chẩn đoán bệnh xơ phổi như thế nào?

Để xác định chính xác tình trạng xơ phổi, bác sĩ thường tiến hành nhiều bước kết hợp, từ thăm khám lâm sàng đến các xét nghiệm chuyên sâu:

• Thăm khám lâm sàng: Bác sĩ hỏi về triệu chứng như khó thở, ho khan kéo dài, mệt mỏi hay đau ngực. Khi nghe phổi, có thể phát hiện tiếng “ran Velcro” – âm thanh giống khi tách băng dính. Ngoài ra, một số dấu hiệu như ngón tay dùi trống, móng tay khum hay môi tím tái cũng thường gặp ở giai đoạn muộn.
• Chẩn đoán hình ảnh: Ban đầu, người bệnh được chụp X-quang ngực để sàng lọc, tuy nhiên kết quả có thể chưa đủ chi tiết. Vì vậy, chụp CT ngực độ phân giải cao (HRCT) thường được sử dụng để quan sát rõ mô phổi, đánh giá mức độ xơ hóa và phân biệt các loại xơ phổi.
• Đo chức năng hô hấp: Các xét nghiệm này giúp kiểm tra dung tích phổi, khả năng trao đổi khí và đo khí máu động mạch, từ đó biết được mức độ thiếu oxy trong máu.
• Xét nghiệm máu: Có thể phát hiện nguyên nhân gây bệnh, chẳng hạn như các kháng thể tự miễn hoặc dấu hiệu nhiễm trùng.
• Sinh thiết phổi: Đây là bước cuối cùng, chỉ thực hiện khi những phương pháp trên chưa đủ để chẩn đoán chính xác. Bác sĩ sẽ dùng phẫu thuật nội soi lồng ngực lấy mẫu mô phổi nhỏ để phân tích dưới kính hiển vi.

Điều trị bệnh xơ phổi như thế nào?

Hiện nay chưa có phương pháp chữa khỏi hoàn toàn xơ phổi, nhưng nhiều biện pháp có thể giúp kiểm soát triệu chứng, làm chậm tiến triển bệnh và cải thiện chất lượng cuộc sống.

Điều trị bằng thuốc

Tùy trường hợp cụ thể, nhưng tuyệt đối phải tuân theo chỉ định của bác sĩ chuyên khoa, bệnh nhân có thể sử dụng kháng viêm (corticosteroid), thuốc chống xơ (Nintedanib, Pirfenidone),...  để điều trị bệnh. Tuy nhiên, một số loại thuốc có thể gây ra một số tác dụng phụ như buồn nôn, tiêu chảy hoặc nổi mẩn.

Liệu pháp oxy

Đây là phương pháp hỗ trợ quan trọng khi phổi không cung cấp đủ oxy cho cơ thể. Người bệnh được thở oxy qua ống mũi hoặc mặt nạ để giảm khó thở, ngăn ngừa biến chứng tim mạch và giúp sinh hoạt hằng ngày dễ dàng hơn.

Phục hồi chức năng hô hấp

Đây là một chương trình tổng hợp, kết hợp nhiều phương pháp như tập thể dục (aerobic, rèn sức bền, tăng cường sức mạnh), luyện kỹ thuật thở, tư vấn dinh dưỡng, hỗ trợ tâm lý và giáo dục sức khỏe cho bệnh nhân. Mục tiêu chính là giảm khó thở, hạn chế mệt mỏi, cải thiện khả năng vận động và nâng cao chất lượng cuộc sống.
Các hướng dẫn quốc tế khuyến nghị phục hồi chức năng hô hấp (PR) như một phần điều trị tiêu chuẩn cho phần lớn bệnh nhân xơ phổi vô căn (IPF), đặc biệt khi được áp dụng sớm. Nghiên cứu cũng cho thấy sau khi tham gia PR, bệnh nhân có thể đi được quãng đường xa hơn trong 6 phút (6MWD), cảm thấy dễ thở hơn và chất lượng cuộc sống được cải thiện rõ rệt.
Tuy nhiên, hiệu quả này có thể giảm dần nếu người bệnh không duy trì luyện tập thường xuyên sau khi kết thúc chương trình.

Nâng cao chất lượng cuộc sống

Nâng cao chất lượng cuộc sống đòi hỏi sự đầu tư vào các khía cạnh khác nhau như sức khỏe, giáo dục, môi trường sống và hạ tầng cộng đồng, giúp mỗi bệnh nhân tăng cơ hội chữa bệnh:

• Chế độ ăn uống: Xây dựng chế độ ăn uống cân bằng, giàu rau xanh, trái cây và các thực phẩm chống oxy hóa.
• Tiêm vắc xin: Cần tiêm vắc xin phế cầu và cúm để ngăn ngừa các nhiễm trùng có thể làm bệnh nặng hơn.
• Cai thuốc lá: Việc bỏ thuốc lá là rất cần thiết và bệnh nhân nên được hỗ trợ trong quá trình cai thuốc.

Ghép phổi

Cấy ghép phổi được coi là giải pháp cuối cùng cho các bệnh nhân trẻ bị xơ phổi nghiêm trọng, khi các phương pháp điều trị khác không mang lại hiệu quả. Mặc dù cấy ghép phổi có thể nâng cao chất lượng sống đáng kể, đây là một quá trình phức tạp với chi phí cao và không ít rủi ro. Vì vậy, bệnh nhân và gia đình cần tư vấn kỹ từ bác sĩ để hiểu rõ về các lợi ích cũng như những thách thức có thể gặp phải trước khi quyết định thực hiện phẫu thuật này.

Tuy nhiên, đối với những bệnh nhân không thể ghép phổi, việc sử dụng các phương pháp chăm sóc giảm nhẹ (hỗ trợ tâm lý, điều trị triệu chứng,...) có thể giúp giai đoạn cuối đời của họ và gia đình trở nên nhẹ nhàng hơn. Sử dụng morphin khi khó thở là những biện pháp hiệu quả để giảm bớt sự khó chịu cho người bệnh.

Cách phòng ngừa bệnh xơ phổi

Phòng ngừa bệnh xơ phổi bắt đầu bằng việc hiểu rõ các yếu tố nguy cơ và thực hiện các biện pháp để giảm thiểu những ảnh hưởng này. Dưới đây là một số hướng dẫn chung mà bạn có thể tham khảo để bảo vệ phổi của mình:

• Tránh tiếp xúc với ô nhiễm không khí và chất độc hại như hóa chất công nghiệp, khói bụi từ phương tiện giao thông, hoặc khói từ than, củi 
• Tránh xa thuốc lá vì việc này là nguyên nhân lớn nhất gây ra xơ phổi..
• Cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng thuốc: một số thuốc có tác dụng phụ và gây bệnh ở phổi.
• Duy trì lối sống lành mạnh: Tập thể dục đều đặn, ăn uống cân đối và kiểm soát các bệnh lý nền như đái tháo đường và tăng huyết áp.
• Đảm bảo tiêm chủng đầy đủ các loại vắc xin để bảo vệ bạn khỏi các bệnh về phổi và những bệnh khác.Tái khám định kỳ theo chỉ định của bác sĩ để phát hiện sớm, điều trị kịp thời.

Câu hỏi thường gặp

Xơ phổi sống được bao lâu?

Thời gian sống của người bị xơ phổi rất khác nhau, tùy nguyên nhân và mức độ bệnh. Một số dạng xơ phổi tiến triển chậm, bệnh nhân có thể sống nhiều năm với điều trị hỗ trợ, trong khi các thể nặng như xơ phổi vô căn thường có tiên lượng xấu hơn, trung bình chỉ 3–5 năm sau chẩn đoán.

Bệnh xơ phổi có chết không?

Có. Xơ phổi là bệnh mạn tính tiến triển, mô phổi sẹo hóa không thể hồi phục, lâu dài có thể dẫn đến suy hô hấp hoặc biến chứng tim phổi gây tử vong. Tuy nhiên, mức độ nguy hiểm phụ thuộc vào từng loại xơ phổi và khả năng kiểm soát nguyên nhân gốc.

Bệnh xơ phổi có lây không?

Không. Xơ phổi không phải bệnh truyền nhiễm, không lây từ người sang người. Nguyên nhân thường liên quan đến yếu tố nghề nghiệp, môi trường, di truyền hoặc bệnh tự miễn chứ không phải do vi sinh vật lây lan.

Hy vọng những thông tin về nguyên nhân, triệu chứng và cách điều trị xơ phổi sẽ giúp bạn đọc có cái nhìn sâu sắc hơn về căn bệnh này. Nhận thức đầy đủ và kịp thời về các dấu hiệu của bệnh không chỉ giúp người bệnh tiếp cận sớm với các biện pháp can thiệp y tế mà còn nâng cao khả năng kiểm soát bệnh, giảm thiểu các biến chứng và cải thiện chất lượng cuộc sống.

Link tham khảo:

• https://emedicine.medscape.com/article/301226-overview
• https://respiratory-research.biomedcentral.com/articles/10.1186/s12931-021-01711-1
• https://www.mdpi.com/2077-0383/12/10/3564
• https://www.ildcollaborative.org/resources/ipf-patient-journey/pulmonary-rehabilitation
• https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-1-62703-682-5_16