Bệnh xơ phổi là gì? Dấu hiệu, nguyên nhân, biến chứng và cách điều trị

Ngày cập nhât: 3:36, 01/10/2026

Ho khan kéo dài, hụt hơi khi vận động hay thường xuyên mệt mỏi là những dấu hiệu cảnh báo tình trạng hô hấp bất thường, đặc biệt là nguy cơ mắc xơ phổi. Nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời, bệnh có thể dẫn đến suy giảm chức năng hô hấp, ảnh hưởng lớn đến sinh hoạt và khả năng vận động hằng ngày. Trong bài viết này, Phòng khám Lao Phổi BS.CKII. Nguyễn Văn Tẩn sẽ giúp làm rõ nguyên nhân, triệu chứng, mức độ nguy hiểm, cách chẩn đoán, điều trị và những lưu ý trong chăm sóc người bệnh xơ phổi.

Bệnh xơ phổi là gì?

Xơ phổi là tình trạng mô phổi bị tổn thương và hình thành sẹo, khiến cấu trúc phổi trở nên dày, cứng và giảm độ đàn hồi. Đây là một dạng bệnh phổi kẽ, ảnh hưởng đến các mô nằm quanh những túi khí nhỏ trong phổi (phế nang). Khi mô phổi không còn giãn nở bình thường, quá trình trao đổi oxy bị cản trở, từ đó khiến người bệnh dễ khó thở, đặc biệt khi vận động hoặc thực hiện các hoạt động hằng ngày.

Bệnh thường có xu hướng tiến triển theo thời gian, nhưng tốc độ diễn biến khác nhau ở mỗi người. Một số trường hợp có thể ổn định trong thời gian dài, trong khi những trường hợp khác tiến triển nhanh hơn. Các vùng mô đã bị xơ hóa thường không thể phục hồi hoàn toàn.

Xơ phổi có thể xuất hiện dưới nhiều dạng, tùy nguyên nhân và đặc điểm tổn thương:

• Xơ phổi thứ phát: Xảy ra sau một số bệnh lý hoặc tổn thương tại phổi như viêm phổi, lao phổi, bệnh mô liên kết, tác dụng của thuốc hoặc xạ trị.
• Xơ phổi liên quan đến phơi nhiễm: Có thể hình thành khi người bệnh tiếp xúc lâu dài với các tác nhân gây hại như bụi silic, bụi than, amiăng hoặc một số loại bụi nghề nghiệp.
• Xơ phổi vô căn: Là dạng xơ hóa phổi không xác định được nguyên nhân cụ thể và có xu hướng tiến triển theo thời gian.

Dù nguyên nhân khác nhau, xơ phổi đều có thể làm suy giảm khả năng trao đổi oxy và gây biến chứng khi tiến triển. Theo Pulmonary Fibrosis Foundation (PFF), hơn 250.000 người tại Mỹ đang sống với xơ phổi, khoảng 50.000 ca mới được chẩn đoán mỗi năm. Riêng xơ phổi vô căn (IPF) được ước tính gây khoảng 40.000 ca tử vong mỗi năm tại Mỹ.

Nguyên nhân gây bệnh xơ phổi

Xơ phổi có thể liên quan đến nhiều bệnh lý, yếu tố môi trường và phương pháp điều trị khác nhau. Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể xác định được nguyên nhân cụ thể dựa trên tiền sử bệnh, nghề nghiệp, thuốc đang sử dụng và mức độ phơi nhiễm của người bệnh.

Các nguyên nhân và yếu tố liên quan thường gặp gồm:

• Bệnh mô liên kết: Viêm khớp dạng thấp, lupus ban đỏ hệ thống và xơ cứng bì có thể ảnh hưởng đến phổi và làm tăng nguy cơ xuất hiện xơ hóa.
• Phơi nhiễm nghề nghiệp và môi trường: Người thường xuyên tiếp xúc với bụi silic, amiăng, berili, bụi than hoặc các loại bụi công nghiệp có nguy cơ cao hơn. Nấm mốc, vi khuẩn, lông hoặc phân chim cũng có thể gây viêm phổi quá mẫn ở người nhạy cảm.
• Thuốc và phương pháp điều trị: Một số thuốc như amiodarone, nitrofurantoin, methotrexate hoặc xạ trị vùng ngực có thể gây tác dụng phụ lên phổi. Nguy cơ phụ thuộc vào loại thuốc, liều dùng, thời gian điều trị và cơ địa từng người.
• Hút thuốc lá: Người hút thuốc trong thời gian dài có nguy cơ mắc một số dạng xơ phổi cao hơn so với người không hút thuốc.
• Một số bệnh viêm dạng hạt: Sarcoidosis và bệnh mô bào Langerhans có thể liên quan đến những thay đổi bất thường tại phổi và dẫn đến xơ hóa ở một số trường hợp.
• Yếu tố di truyền: Một số trường hợp có liên quan đến tiền sử gia đình hoặc biến đổi gene, đặc biệt khi nhiều thành viên cùng mắc bệnh phổi xơ hóa.
• Trào ngược dạ dày - thực quản: Tình trạng này thường gặp ở người mắc xơ phổi. Việc dịch dạ dày đi vào đường thở được xem là yếu tố có thể góp phần ảnh hưởng đến phổi, nhưng mối liên hệ nguyên nhân vẫn đang được nghiên cứu.
• Nhiễm virus: Một số virus đã được nghiên cứu về khả năng liên quan đến xơ phổi, tuy nhiên hiện chưa đủ bằng chứng để khẳng định đây là nguyên nhân trực tiếp trong phần lớn trường hợp.

Triệu chứng xơ phổi

Triệu chứng xơ phổi có thể khác nhau về mức độ và tốc độ tiến triển ở từng người. Một số trường hợp diễn biến chậm trong nhiều tháng hoặc nhiều năm, trong khi những trường hợp khác có thể nặng lên nhanh hơn.

Các biểu hiện thường gặp gồm:

• Khó thở: Đây là triệu chứng điển hình, thường xuất hiện khi vận động hoặc gắng sức. Khi bệnh tiến triển, người bệnh có thể cảm thấy hụt hơi ngay cả khi thực hiện các hoạt động sinh hoạt hằng ngày.
• Ho khan kéo dài: Cơn ho thường không có đờm và có thể dai dẳng trong thời gian dài từ 8 tuần trở lên.
• Thở nhanh, nông: Người bệnh có thể phải thở ngắn và liên tục do khả năng giãn nở của phổi bị hạn chế.
• Mệt mỏi: Tình trạng thiếu oxy và suy giảm chức năng hô hấp có thể khiến cơ thể dễ kiệt sức, giảm khả năng vận động.
• Sụt cân không chủ ý: Một số người giảm cân dù không thay đổi chế độ ăn hoặc sinh hoạt.
• Đau nhức cơ và khớp: Cảm giác đau mỏi có thể xuất hiện cùng các triệu chứng hô hấp.
• Ngón tay hoặc ngón chân dùi trống: Đầu ngón có thể to, tròn và bè hơn bình thường ở một số trường hợp.
• Tím tái: Vùng môi, quanh mắt hoặc móng tay có thể chuyển màu xanh, xám hoặc nhợt trắng khi lượng oxy trong máu giảm.

Mức độ biểu hiện không phải lúc nào cũng phản ánh chính xác giai đoạn bệnh, vì tiến triển xơ phổi có thể rất khác nhau giữa từng người. Đặc biệt, ở một số bệnh nhân, nhất là người mắc xơ phổi vô căn, tình trạng khó thở có thể đột ngột nặng lên trong vài ngày hoặc vài tuần. Đây được gọi là đợt cấp của xơ phổi, có thể đe dọa tính mạng và cần được đánh giá y tế sớm.

Mức độ nguy hiểm của bệnh xơ phổi 

Xơ phổi có thể gây nhiều biến chứng nghiêm trọng do mô sẹo làm cản trở trao đổi oxy và lưu thông máu qua phổi. Theo Scientific Reports (Nature Portfolio, 2024), phân tích trên 11.855 bệnh nhân xơ phổi vô căn ghi nhận khoảng 9% có tình trạng bệnh đột ngột xấu đi trong 1 năm và 19% trong 3 năm. Điều này tương đương cứ 100 người mắc bệnh thì có khoảng 9 người gặp tình trạng này trong năm đầu và 19 người trong vòng 3 năm. Dưới đây là những biến chứng thường gặp có thể xuất hiện khi xơ phổi tiến triển nặng:

Suy hô hấp

Suy hô hấp là một trong những biến chứng nặng của xơ phổi tiến triển. Tình trạng này xảy ra khi phổi không còn cung cấp đủ oxy cho cơ thể hoặc không thể duy trì trao đổi khí ở mức cần thiết. Người bệnh có thể khó thở dữ dội, tím tái, lú lẫn hoặc mệt kiệt sức. Trường hợp nặng cần được cấp cứu và có thể phải hỗ trợ hô hấp.

Tăng nguy cơ viêm phổi và thuyên tắc phổi

Khi cấu trúc và chức năng phổi suy giảm, người bệnh có thể đối mặt với các vấn đề khác như nhiễm trùng phổi hoặc hình thành cục máu đông trong mạch máu phổi. Những biến chứng này có thể làm khó thở tăng nhanh, đau ngực, giảm oxy máu và khiến tình trạng hô hấp trở nên nghiêm trọng hơn.

Suy tim phải

Khi áp lực trong động mạch phổi tăng kéo dài, buồng tim phải phải co bóp mạnh hơn để bơm máu qua hệ tuần hoàn phổi. Theo thời gian, cơ tim có thể suy yếu và dẫn đến suy tim phải, với các biểu hiện như phù chân, mệt nhiều hoặc khó thở tăng.

Tăng áp động mạch phổi

Xơ hóa có thể làm hẹp hoặc cản trở dòng máu lưu thông qua hệ mạch phổi, khiến áp lực trong động mạch phổi tăng lên. Khi đó, tâm thất phải phải hoạt động nhiều hơn để đưa máu qua phổi. Nếu tình trạng kéo dài, tim phải có thể suy yếu và dẫn đến suy tim phải.

Giảm nồng độ oxy trong máu

Mô phổi bị xơ hóa làm giảm khả năng đưa oxy từ phế nang vào máu, từ đó gây thiếu oxy máu. Ở giai đoạn đầu, tình trạng này có thể chỉ xuất hiện khi vận động, nhưng khi bệnh tiến triển, lượng oxy có thể giảm ngay cả lúc nghỉ. Nếu kéo dài, người bệnh dễ mệt mỏi, hụt hơi, giảm khả năng gắng sức và có thể xuất hiện tím môi hoặc đầu ngón tay.

Xẹp phổi

Ở một số trường hợp, xơ phổi tiến triển có thể làm tăng nguy cơ xẹp phổi. Khi đó, một phần hoặc toàn bộ phổi không giãn nở bình thường, khiến khả năng hô hấp giảm thêm và làm triệu chứng khó thở trở nên rõ hơn.

Tăng nguy cơ ung thư phổi

Xơ phổi kéo dài có liên quan đến nguy cơ ung thư phổi cao hơn so với người không mắc bệnh. Vì vậy, người bệnh cần tái khám định kỳ và thực hiện các kiểm tra cần thiết theo chỉ định của bác sĩ, đặc biệt khi xuất hiện triệu chứng mới hoặc tình trạng hô hấp thay đổi bất thường.

Chẩn đoán xơ phổi

Do triệu chứng có thể giống nhiều bệnh tim phổi khác, bác sĩ thường kết hợp khai thác tiền sử, khám lâm sàng, chẩn đoán hình ảnh và các xét nghiệm để xác định bệnh, đánh giá mức độ ảnh hưởng và tìm nguyên nhân liên quan.

Chẩn đoán hình ảnh:

• Chụp X-quang ngực: Có thể phát hiện vùng mờ hoặc dấu hiệu gợi ý xơ hóa, nhưng đôi khi chưa rõ ở giai đoạn sớm.
• Chụp CT độ phân giải cao (HRCT): Cho hình ảnh chi tiết hơn, giúp xác định vị trí, phạm vi và kiểu tổn thương phổi.

Kiểm tra chức năng hô hấp:

• Đo chức năng hô hấp: Đánh giá dung tích phổi, luồng khí và khả năng trao đổi khí.
• Đo độ bão hòa oxy: Kiểm tra lượng oxy trong máu khi nghỉ hoặc vận động.
• Khí máu động mạch: Đo nồng độ oxy, carbon dioxide và đánh giá tình trạng trao đổi khí.
• Xét nghiệm máu: Giúp tìm dấu hiệu bệnh tự miễn, viêm hoặc các nguyên nhân khác có thể liên quan đến xơ phổi.
• Nội soi phế quản: Cho phép quan sát đường thở và lấy mẫu dịch hoặc mô khi cần, từ đó hỗ trợ loại trừ nhiễm trùng hay một số bệnh lý khác.
• Sinh thiết phổi: Có thể được cân nhắc khi các xét nghiệm trước đó chưa đủ để xác định chẩn đoán. Mẫu mô giúp đánh giá kiểu tổn thương và loại trừ nguyên nhân khác.
• Siêu âm tim: Được chỉ định khi cần đánh giá ảnh hưởng lên tim, đặc biệt nếu nghi ngờ tăng áp động mạch phổi hoặc suy tim phải.

Điều trị bệnh xơ phổi

Hiện chưa có phương pháp chữa khỏi hoàn toàn xơ phổi. Điều trị chủ yếu nhằm làm chậm quá trình tiến triển, giảm triệu chứng và giúp người bệnh duy trì chất lượng cuộc sống. Tùy nguyên nhân và mức độ bệnh, bác sĩ có thể áp dụng một hoặc nhiều phương pháp sau:

• Thuốc chống xơ hóa: Nintedanib hoặc pirfenidone có thể được sử dụng để làm chậm quá trình xơ hóa và hạn chế suy giảm chức năng phổi.
• Corticosteroid: Có thể được chỉ định trong một số trường hợp nhằm giảm tình trạng viêm.
• Liệu pháp oxy: Áp dụng khi lượng oxy trong máu hoặc mô thấp, giúp hỗ trợ hô hấp và giảm tình trạng thiếu oxy.
• Phục hồi chức năng phổi: Bao gồm các bài tập thở và vật lý trị liệu, giúp người bệnh cải thiện khả năng hô hấp và vận động.
• Điều trị bệnh nền: Nếu xơ phổi liên quan đến bệnh tự miễn hoặc trào ngược dạ dày - thực quản, bác sĩ có thể điều trị đồng thời các tình trạng này.
• Ghép phổi: Có thể được cân nhắc ở một số trường hợp phù hợp khi bệnh tiến triển nặng.
• Thử nghiệm lâm sàng: Một số người bệnh có thể tham gia nghiên cứu về thuốc hoặc phương pháp điều trị mới nếu đáp ứng điều kiện.

Mẹo kéo dài tuổi thọ cho bệnh nhân xơ phổi

Tuy nhiên, kiểm soát bệnh tốt, duy trì thể trạng ổn định và hạn chế các yếu tố gây hại cho phổi có thể hỗ trợ giảm biến chứng và cải thiện chất lượng cuộc sống.

• Tuân thủ điều trị: Dùng thuốc đúng liều, đúng giờ và không tự ý ngừng thuốc. Nếu được chỉ định nintedanib hoặc pirfenidone, người bệnh cần sử dụng theo hướng dẫn của bác sĩ để hỗ trợ làm chậm tiến triển xơ hóa.
• Thường xuyên tái khám: Kiểm tra định kỳ giúp theo dõi chức năng phổi, độ bão hòa oxy và mức độ khó thở. Người bệnh nên đi khám sớm nếu xuất hiện khó thở tăng nhanh, đau ngực, sốt hoặc mệt nhiều bất thường.
• Ngừng hút thuốc: Bỏ hoàn toàn thuốc lá, thuốc lá điện tử và hạn chế hít khói thuốc thụ động để tránh tiếp tục kích thích, làm tổn thương đường hô hấp.
• Vận động phù hợp: Có thể đi bộ nhẹ, tập thở, đạp xe chậm hoặc tham gia chương trình phục hồi chức năng phổi theo hướng dẫn. Khi tập, nên giảm cường độ nếu xuất hiện hụt hơi, chóng mặt hoặc mệt quá mức.
• Ăn nhiều rau xanh và trái cây: Bổ sung các loại rau lá xanh và trái cây giàu vitamin như cam, bưởi, ổi, kiwi hoặc các loại quả mọng để tăng sự đa dạng dinh dưỡng trong khẩu phần.
• Bổ sung đủ protein: Ưu tiên thịt nạc, cá, trứng, sữa, đậu phụ và các loại đậu để duy trì khối cơ, nhất là ở người dễ sụt cân hoặc ăn uống kém.
• Chia nhỏ bữa ăn: Có thể ăn 5-6 bữa nhỏ thay vì 3 bữa lớn nếu thường xuyên khó thở hoặc nhanh no. Cách này giúp hạn chế cảm giác đầy bụng làm việc hô hấp khó chịu hơn.
• Hạn chế thực phẩm chế biến sẵn: Giảm đồ chiên rán, thức ăn nhiều muối, thịt chế biến sẵn và món quá nhiều dầu mỡ để kiểm soát cân nặng và hạn chế giữ nước.
• Tránh môi trường ô nhiễm: Hạn chế tiếp xúc với khói xe, bụi mịn, khói bếp, hóa chất, nấm mốc và bụi nghề nghiệp. Khi bắt buộc làm việc trong môi trường nhiều bụi, cần sử dụng phương tiện bảo vệ hô hấp phù hợp.
• Phòng nhiễm trùng đường hô hấp: Rửa tay thường xuyên, hạn chế tiếp xúc với người đang mắc cúm hoặc viêm đường hô hấp và trao đổi với bác sĩ về vaccine cúm, phế cầu cùng các vaccine cần thiết.
• Giữ độ ẩm phòng phù hợp: Nếu không khí quá khô, có thể sử dụng máy tạo ẩm nhưng cần vệ sinh thiết bị thường xuyên. Không nên để phòng quá ẩm vì nấm mốc và vi khuẩn có thể phát triển.

Câu hỏi thường gặp về xơ phổi

Xơ phổi sống được bao lâu?

Thời gian sống trung bình của người bệnh xơ phổi là từ 2 đến 5 năm kể từ khi có chẩn đoán, với tỷ lệ sống sót sau 5 năm khoảng 30 đến 50% tùy thuộc vào tình trạng bệnh. Tuy nhiên, con số này không áp dụng giống nhau cho mọi trường hợp vì tiên lượng còn phụ thuộc vào loại xơ phổi, mức độ tổn thương, tốc độ tiến triển, tuổi, bệnh nền và khả năng đáp ứng điều trị.

Xơ phổi nhẹ có sao không?

Có. Xơ phổi nhẹ vẫn cần được theo dõi và điều trị phù hợp, dù thường chưa gây nguy hiểm ngay. Ở giai đoạn này, tổn thương có thể còn hạn chế và triệu chứng chưa rõ rệt. Tuy nhiên, phần mô phổi đã xơ hóa thường không thể phục hồi hoàn toàn và bệnh có thể tiến triển theo thời gian. Vì vậy, người bệnh nên tái khám định kỳ để kiểm tra chức năng phổi và phát hiện sớm các thay đổi.

Xơ phổi có phải ung thư không?

Không. Xơ phổi không phải là ung thư. Đây là tình trạng mô phổi bị xơ hóa và hình thành sẹo, trong khi ung thư phổi xảy ra khi các tế bào phát triển bất thường, mất kiểm soát. Tuy nhiên, người mắc xơ phổi kéo dài có thể có nguy cơ ung thư phổi cao hơn.

Xơ phổi có lây không?

Không. Xơ phổi không phải bệnh truyền nhiễm nên không lây từ người sang người qua ho, hắt hơi, tiếp xúc hay dùng chung đồ dùng. Tuy nhiên, một số bệnh nhiễm trùng gây tổn thương phổi có thể lây, vì vậy cần phân biệt nguyên nhân gây bệnh với bản thân tình trạng xơ hóa.

Nhìn chung, xơ phổi là bệnh cần được theo dõi lâu dài vì có thể làm suy giảm chức năng hô hấp và ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống. Việc nhận biết sớm triệu chứng, xác định nguyên nhân và tuân thủ hướng điều trị phù hợp sẽ giúp người bệnh chủ động hơn trong kiểm soát tiến triển cũng như hạn chế biến chứng. Khi xuất hiện ho khan kéo dài, khó thở hoặc các dấu hiệu hô hấp bất thường, có thể liên hệ Phòng khám Lao Phổi BS.CKII. Nguyễn Văn Tẩn để được thăm khám và tư vấn cụ thể.

Nguồn tham khảo:

• https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/10959-pulmonary-fibrosis
• https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/pulmonary-fibrosis/symptoms-causes/syc-20353690 

MIỄN TRỪ TRÁCH NHIỆM

Thông tin này chỉ có tính tham khảo, không dùng để thay thế ý kiến tham vấn của chuyên viên Y tế. Bệnh nhân phải được bác sĩ thăm khám, chẩn đoán và điều trị y tế chuyên môn. Bác sĩ CKII Nguyễn Văn Tẩn: 0916 93 63 53 - 0913 80 50 82.