Tiêm phòng lao muộn cho trẻ sơ sinh có ảnh hưởng gì không?

Vai trò của vắc xin lao

Vắc xin lao (BCG) là vắc xin sống giảm độc lực, được sử dụng chủ yếu để bảo vệ trẻ nhỏ khỏi các thể lao nặng như lao màng não, lao kê, từ đó làm giảm rõ rệt tỷ lệ bệnh nặng và tử vong do lao ở nhóm tuổi này. 

BCG không thể ngăn hoàn toàn việc nhiễm Mycobacterium tuberculosis hoặc ngăn tái hoạt lao phổi, nên khả năng làm giảm lây truyền trong cộng đồng còn giới hạn. Tuy vậy, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) vẫn xem BCG là một trong những trụ cột của chiến lược phòng chống lao tại các quốc gia có gánh nặng bệnh cao, bên cạnh các chương trình tầm soát và điều trị dự phòng lao tiềm ẩn.

Tiêm phòng lao đúng lịch là khi nào?

Ở các quốc gia có gánh nặng bệnh lao cao, WHO khuyến cáo mọi trẻ sơ sinh nên được tiêm một liều vắc xin BCG càng sớm càng tốt sau khi chào đời, ưu tiên tiêm trong những ngày đầu đời và lý tưởng là trong 30 ngày đầu sau sinh.

Trẻ sơ sinh nên được tiêm BCG càng sớm càng tốt, đặc biệt là trong 30 ngày đầu đời

Khi nào được coi là “tiêm phòng lao muộn”?

Theo khuyến cáo, vắc xin BCG nên được tiêm 1 liều duy nhất càng sớm càng tốt sau sinh, ưu tiên trong giai đoạn sơ sinh (0–30 ngày) và tiêm ngay ở lần khám sớm nhất nếu lỡ bỏ qua. Trẻ chưa được tiêm BCG sau mốc 1 tháng tuổi có thể coi là “tiêm phòng lao muộn”.

Bạn có thể phân nhóm mức độ trì hoãn như sau:

• Trễ nhẹ: tiêm sau 1 tháng nhưng vẫn trước 2 tháng tuổi.
• Muộn: tiêm trong khoảng 2–3 tháng tuổi.
• Rất muộn: tiêm sau 3 tháng tuổi. Ở nhóm này, trẻ phải trải qua thời gian dài hơn không được bảo vệ trước các thể lao nặng, dù tiêm bù vẫn còn mang lại hiệu quả phòng bệnh nhất định.

Những trường hợp tiêm phòng lao muộn

Một số nhóm trẻ có thể phải trì hoãn tiêm vắc xin BCG so với lịch khuyến cáo, thường gặp ở các trường hợp sau:

• Trẻ sinh non, cân nặng thấp: Trẻ sinh non, suy dinh dưỡng nặng hoặc có cân nặng dưới 2 kg thường chưa đủ điều kiện sức khỏe để tiêm ngay sau sinh, nên phải hoãn và được tiêm muộn hơn.
• Trẻ có bệnh lý cấp tính: Trẻ đang sốt cao, nhiễm khuẩn cấp, suy giảm miễn dịch nặng hoặc có vấn đề sức khỏe cần theo dõi sát thường được trì hoãn tiêm, chỉ tiêm khi tình trạng đã ổn định.

Trẻ sinh non thường được trì hoãn tiêm BCG sau sinh

Trẻ tiêm BCG muộn có tiêm được nữa không?

Phần lớn trường hợp tiêm BCG muộn vẫn có thể tiêm bù, với điều kiện trẻ chưa từng được tiêm trước đó, không có chống chỉ định (như suy giảm miễn dịch nặng, nghi ngờ hoặc đang mắc lao tiến triển) và chỉ định vẫn phù hợp với lịch tiêm chủng quốc gia. 

WHO nhấn mạnh nếu không tiêm được ngay sau sinh thì cần tiêm ở lần khám sớm nhất tiếp theo, không nên trì hoãn, nghĩa là vẫn ưu tiên tiêm bù cho trẻ đã qua giai đoạn sơ sinh thay vì bỏ hẳn mũi vắc xin này.

Những nguy cơ tiêm phòng lao muộn cho trẻ sơ sinh

Việc trì hoãn tiêm BCG có thể khiến trẻ đối mặt với một số nguy cơ trong giai đoạn đầu đời, cụ thể gồm:

• Tăng nguy cơ mắc bệnh lao: Trong thời gian chưa được tiêm, trẻ chưa được bảo vệ trước vi khuẩn lao nên có thể nhiễm bệnh ngay trong những tháng đầu, đặc biệt ở môi trường có người mắc lao.
• Giảm hiệu quả bảo vệ của vắc xin: BCG phát huy hiệu quả tối ưu khi được tiêm theo đúng thời điểm khuyến cáo; tiêm càng muộn so với lịch có thể khiến mức độ bảo vệ không còn tối ưu như ban đầu.
• Tăng nguy cơ phản ứng tại chỗ: Một số nghiên cứu ghi nhận tiêm muộn có thể làm tăng tỷ lệ nổi hạch ở nách sau tiêm, tuy nhiên đa số là phản ứng nhẹ, không nguy hiểm và thường tự khỏi.

Tiêm BCG trễ có thể làm giảm hiệu quả bảo vệ

Khuyến cáo khi trẻ bị trễ lịch tiêm BCG

Khi phát hiện trẻ bị trễ mũi BCG, cha mẹ nên chủ động xử trí theo các gợi ý sau:

• Đưa trẻ đi tiêm ngay khi có thể: Nhanh chóng đưa trẻ đến cơ sở y tế để được bác sĩ đánh giá và tiêm bù, thay vì tiếp tục chờ đợi.
• Trẻ đã trên 1 tuổi: Cần được bác sĩ thăm khám, cân nhắc làm xét nghiệm để kiểm tra tình trạng nhiễm lao. Nếu trẻ đã nhiễm vi khuẩn lao, việc tiêm BCG có thể không còn ý nghĩa phòng bệnh và có nguy cơ làm tăng phản ứng phụ, do đó chỉ nên thực hiện theo chỉ định chuyên môn.

Cha mẹ nên đưa trẻ đi tiêm BCG ngay khi phát hiện trễ lịch

Câu hỏi thường gặp

Trẻ 3 tháng tuổi có tiêm phòng lao được không?

Nếu bé 3 tháng tuổi chưa từng tiêm BCG và không có chống chỉ định (như suy giảm miễn dịch nặng, nghi ngờ hoặc đang mắc lao tiến triển…), trẻ vẫn được coi là “tiêm muộn” nhưng vẫn nên tiêm bù càng sớm càng tốt theo lịch tiêm chủng quốc gia.

WHO cũng nhấn mạnh BCG là vắc xin 1 liều duy nhất: nếu không tiêm được lúc sinh thì cần tiêm ở lần khám sớm nhất sau đó, không nên bỏ hẳn mũi vắc xin này.

Tiêm mũi lao cho trẻ sơ sinh vào lúc nào là tốt nhất?

BCG được khuyến cáo tiêm trong 0–30 ngày sau sinh để bảo vệ tối ưu trước các thể lao nặng. Nếu trẻ quá 1 tháng vẫn chưa tiêm, đây được xem là “tiêm trễ”, nhưng tiêm bù càng sớm càng tốt vẫn mang lại hiệu quả rõ rệt.

Tiêm mũi lao cho trẻ sơ sinh có sốt không?

Có. Trẻ có thể bị sốt nhẹ sau khi tiêm vắc xin lao (BCG), dù không phải bé nào cũng gặp. Đa phần phản ứng sau tiêm chỉ là đỏ, sưng hoặc cứng nhẹ tại vị trí tiêm. Sau vài tuần, vùng tiêm có thể xuất hiện một nốt nhỏ rồi chuyển thành vết loét nông và cuối cùng để lại sẹo – đây là diễn tiến hoàn toàn bình thường.

Cơn sốt (nếu có) thường nhẹ, thoáng qua và tự hết. Nếu trẻ sốt cao kéo dài hoặc có dấu hiệu bất thường, bố mẹ nên đưa trẻ đi kiểm tra để được tư vấn kịp thời.

Trẻ sơ sinh tiêm BCG không bị mưng mủ có sao không?

Phản ứng điển hình của BCG là sau 2–8 tuần xuất hiện nốt gồ, có thể loét nông và đôi khi chảy ít dịch/mủ rồi lành thành sẹo nhỏ. Tuy nhiên, không phải trẻ nào cũng có mưng mủ hoặc sẹo rõ. 

Điều này không đồng nghĩa vắc xin thất bại và không phải lý do để tự ý tiêm lại. Nếu trẻ khỏe mạnh, không có dấu hiệu nhiễm lao, bác sĩ thường chỉ theo dõi; chỉ khi nghi ngờ thật sự về thất bại tiêm hoặc vấn đề về miễn dịch mới cần đánh giá thêm.

Tiêm lao cho trẻ sơ sinh bao nhiêu tiền?

Chi phí tiêm vắc xin lao (BCG) cho trẻ sơ sinh thường dao động từ 150.000–165.000 VNĐ/liều tại các cơ sở tiêm chủng dịch vụ, trong đó VNVC khoảng 165.000 VNĐ và hệ thống Long Châu khoảng 150.000 VNĐ tùy thời điểm. Riêng tại cơ sở y tế công lập, trẻ được tiêm miễn phí theo Chương trình Tiêm chủng Mở rộng.

Tiêm mũi lao cho trẻ sơ sinh ở đâu?

Bạn có thể đưa trẻ sơ sinh đi tiêm vắc xin lao (BCG) tại bệnh viện, trạm y tế xã/phường hoặc trung tâm y tế quận/huyện theo Chương trình Tiêm chủng Mở rộng – hoàn toàn miễn phí. Nếu muốn sử dụng dịch vụ, bố mẹ có thể chọn các hệ thống tiêm chủng uy tín như VNVC, Tiêm chủng Long Châu, hoặc các bệnh viện có cung cấp dịch vụ tiêm chủng như Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh.

Việc tiêm phòng lao muộn cho trẻ sơ sinh cần được xử lý kịp thời để giảm khoảng trống miễn dịch trong những tháng đầu đời. Mọi câu hỏi về tác dụng, phản ứng sau tiêm hoặc thời điểm tiêm bù, bạn có thể liên hệ Phòng khám Lao phổi BS.CKII. Nguyễn Văn Tẩn để nhận tư vấn đầy đủ và an toàn nhất.

Link tham khảo:

https://www.who.int/teams/health-product-policy-and-standards/standards-and-specifications/norms-and-standards/vaccines-quality/bcg

https://cdn.who.int/media/docs/default-source/immunization/position_paper_documents/tuberculosis-%28bcg%29/bcg-vaccination-birth-vs-6weeks.pdf

https://hcdc.vn/hoidap/index/chitiet/0fd98ea5fa10fe4ee4f4d0881298593c

https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2214109X19304449