Lao phổi tái phát do đâu? Triệu chứng và biện pháp phòng ngừa

Cập nhật mới nhất: 21/09/2026

Sau khi điều trị khỏi, lao phổi vẫn có thể tái phát do vi khuẩn còn tồn tại trong cơ thể hoặc người bệnh bị tái nhiễm từ nguồn lây bên ngoài. Đáng chú ý, bệnh có thể âm thầm quay trở lại với những biểu hiện dễ bỏ qua như ho kéo dài, sốt nhẹ về chiều, đổ mồ hôi ban đêm, sụt cân hoặc mệt mỏi. Vì vậy, hiểu rõ lao phổi tái phát do đâu và nhận biết sớm triệu chứng của bệnh lao phổi tái phát là điều cần thiết để chủ động thăm khám. Bài viết của Phòng khám Lao phổi BS.CKII. Nguyễn Văn Tẩn sẽ làm rõ nguyên nhân, dấu hiệu và cách phòng ngừa bệnh tái phát.

Bệnh lao phổi tái phát là gì?

Bệnh lao phổi tái phát (recurrent pulmonary tuberculosis) là trường hợp người bệnh đã từng mắc và hoàn thành điều trị lao phổi, nhưng sau đó xuất hiện một đợt lao mới. Bệnh chỉ được xem là tái phát khi đợt mắc trước đã được xếp vào nhóm chữa khỏi về mặt lâm sàng. Theo WHO, một trường hợp được xác định là chữa khỏi khi kết quả phết soi hoặc nuôi cấy đờm âm tính vào tháng điều trị cuối cùng và có ít nhất một lần âm tính trước đó.

Triệu chứng của bệnh lao phổi tái phát thường gặp

Các triệu chứng của bệnh lao phổi tái phát có thể biểu hiện khác nhau trên lâm sàng và hình ảnh X-quang, đồng thời thường khó phân biệt với lao phổi nguyên phát nếu chỉ dựa vào các dấu hiệu bên ngoài. Những biểu hiện điển hình thường gặp gồm sốt, đổ mồ hôi ban đêm, sụt cân và ho kéo dài. Trong đó, ho dai dẳng được xem là triệu chứng phổ biến nhất, ghi nhận ở khoảng 95% bệnh nhân mắc lao. 

Vì vậy, người từng điều trị lao phổi cần chú ý đến các dấu hiệu bất thường dưới đây để chủ động thăm khám khi cần.

Ho kéo dài trên 2 tuần

Đây là triệu chứng lao phổi tái phát phổ biến và dễ nhận biết nhất. Cơn ho thường dai dẳng, không đáp ứng với các thuốc ho thông thường và có xu hướng nặng dần theo thời gian. Ban đầu, có thể chỉ ho khan hoặc có ít đờm màu vàng, xanh. Khi bệnh tiến triển, thành ho có đờm hoặc có kèm cảm giác ngứa rát họng, đặc biệt vào buổi sáng khi thức dậy. 

Sốt nhẹ về chiều hoặc sốt về đêm

Sốt nhẹ là một trong những triệu chứng thường gặp khi lao phổi tái phát. Người bệnh có thể sốt khoảng 37,5 - 38,5°C, thường xuất hiện vào buổi chiều hoặc ban đêm và đôi khi tự hạ mà không cần dùng thuốc. Tình trạng này có thể kéo dài nhiều tuần, đi kèm ớn lạnh, mệt mỏi và không rõ nguyên nhân.

Đổ mồ hôi trộm ban đêm

Người bệnh có thể ra nhiều mồ hôi khi ngủ, ngay cả khi thời tiết mát hoặc nhiệt độ phòng bình thường. Tình trạng này đôi khi khiến quần áo, chăn gối ướt và làm người bệnh tỉnh giấc giữa đêm. Đây là một trong những biểu hiện toàn thân thường gặp khi bệnh lao hoạt động trở lại.

Ho ra máu

Ho ra máu là triệu chứng lao phổi tái phát nghiêm trọng, báo hiệu tổn thương phổi đã tiến triển nặng. Việc ho ra máu dù chỉ là vài tia nhỏ cũng không nên xem nhẹ, bởi điều này chứng tỏ vi khuẩn lao đã hoạt động trở lại, phá hủy các mạch máu nhỏ trong phổi. Nếu lượng máu ho ra ngày càng nhiều, người bệnh cần nhập viện ngay để được xử lý kịp thời. Máu có thể lẫn trong đờm hoặc ho ra máu tươi thành từng đợt. Nguyên nhân do hang lao ăn mòn vào mạch máu phế quản hoặc do nấm Aspergillus phát triển trong hang lao cũ (aspergilloma).

Sụt cân không rõ nguyên nhân

Sụt cân là một trong những dấu hiệu lao phổi tái phát cần lưu ý. Người bệnh có thể giảm vài ký trong 1 - 2 tháng, thậm chí 5 - 10 kg sau vài tuần đến vài tháng dù khẩu phần ăn, sinh hoạt và mức độ vận động không thay đổi. Tình trạng này liên quan đến việc cơ thể tăng chuyển hóa năng lượng, giảm hấp thu dinh dưỡng, kèm chán ăn và nguy cơ suy dinh dưỡng. Khi cân nặng giảm nhanh, người bệnh thường xuất hiện thêm mệt mỏi, suy nhược toàn thân và thể trạng xanh xao. 

Mệt mỏi, kiệt sức

Cảm giác mệt mỏi do lao phổi tái phát thường kéo dài, khiến cơ thể thiếu sức sống, nhanh kiệt sức hoặc đầu óc không minh mẫn dù không vận động nhiều. Tình trạng này liên quan đến việc cơ thể phải liên tục đáp ứng với vi khuẩn lao đang hoạt động, làm tiêu hao năng lượng và khiến thể trạng dần suy giảm.

Chán ăn, buồn nôn

Chán ăn kéo dài có thể khiến cơ thể không được cung cấp đủ dinh dưỡng, từ đó làm thể trạng và sức đề kháng suy giảm. Một số trường hợp còn xuất hiện cảm giác buồn nôn nhẹ sau ăn, dễ nhầm với vấn đề ở dạ dày. Khi các biểu hiện này đi kèm ho dai dẳng, sốt nhẹ hoặc sụt cân, người từng mắc lao nên đi kiểm tra để xác định nguyên nhân.

Đau ngực, khó thở

Khi tổn thương ở phổi tiến triển hoặc lan rộng, người bệnh có thể cảm thấy nặng ngực, đau tức và khó thở, đặc biệt khi ho sâu, hít mạnh hoặc vận động như leo cầu thang.

• Đau ngực: Cơn đau có thể âm ỉ hoặc xuất hiện rõ hơn khi ho, hít sâu. Nguyên nhân có thể liên quan đến viêm màng phổi, tràn dịch màng phổi hoặc tổn thương hang lao lan rộng.
• Khó thở: Thường xuất hiện khi tổn thương phổi lan rộng làm suy giảm chức năng hô hấp, đặc biệt ở người có bệnh phổi mạn tính kèm theo. Tình trạng này có thể trở nên rõ hơn khi vận động và tăng dần theo mức độ tổn thương.

Nếu cảm giác khó thở ngày càng tăng hoặc đau ngực trở nên nghiêm trọng, người bệnh cần được thăm khám và can thiệp y tế sớm. Điều trị chậm trễ có thể làm tăng nguy cơ suy hô hấp, tổn thương phổi kéo dài và xơ phổi.

Hơi thở hôi

Hơi thở có mùi khó chịu có thể xuất hiện ở một số trường hợp lao phổi tái phát, nhưng không phải triệu chứng đặc trưng. Dấu hiệu này cần được lưu ý hơn khi xuất hiện cùng các biểu hiện điển hình như ho kéo dài, sốt, đổ mồ hôi ban đêm, sụt cân hoặc mệt mỏi. Khi có nhiều triệu chứng đồng thời, người từng mắc lao nên thăm khám để xác định bệnh có tái phát hay không.

Nguyên nhân gây bệnh lao phổi tái phát

Lao phổi tái phát có thể do vi khuẩn còn tồn tại sau đợt điều trị trước hoạt động trở lại hoặc người bệnh bị tái nhiễm từ nguồn lây bên ngoài. Các nguyên nhân và yếu tố nguy cơ thường gặp gồm:

• Không tuân thủ điều trị: Bỏ liều, uống thuốc không đều hoặc ngừng thuốc sớm có thể khiến vi khuẩn chưa được loại bỏ hoàn toàn.
• Sức đề kháng suy giảm: Người cao tuổi, suy dinh dưỡng, nhiễm HIV, mắc tiểu đường, suy thận, ung thư hoặc dùng thuốc ức chế miễn dịch có khả năng kiểm soát vi khuẩn lao kém hơn.
• Tiếp xúc lại với nguồn lây: Người thường xuyên tiếp xúc gần với người mắc lao phổi có khả năng lây, nhất là trong không gian kín, đông người và thông khí kém, có nguy cơ tái nhiễm.
• Vi khuẩn kháng thuốc hoặc đáp ứng điều trị kém: Nguy cơ bệnh trở lại cao hơn ở người từng mắc lao kháng thuốc, có tổn thương hang lớn hoặc xét nghiệm đờm còn dương tính sau 2 tháng điều trị.
• Lối sống thiếu lành mạnh: Hút thuốc lá, lạm dụng rượu bia và ăn uống thiếu chất có thể làm suy giảm thể trạng, góp phần tăng nguy cơ mắc lao trở lại.
   

Biện pháp phòng ngừa lao phổi tái phát

Để phòng ngừa bệnh lao phổi tái phát, người bệnh cần kiểm soát đồng thời nhiều yếu tố, từ việc tuân thủ điều trị, nâng cao sức đề kháng đến hạn chế tiếp xúc với nguồn lây. Một số biện pháp nên thực hiện gồm:

• Tuân thủ đúng phác đồ điều trị: Uống thuốc đúng liều, đủ thời gian và vào thời điểm theo hướng dẫn của bác sĩ. Với một số thuốc lao như rifampicin và isoniazid, thuốc thường được dùng khi bụng đói, ít nhất 1 giờ trước ăn hoặc 2 giờ sau ăn. Không tự ý bỏ liều hoặc ngừng thuốc khi triệu chứng thuyên giảm vì có thể làm giảm hiệu quả điều trị và tăng nguy cơ bệnh tái phát.
• Tái khám định kỳ sau điều trị: Người từng mắc lao phổi nên tái khám theo lịch hẹn, chụp X-quang phổi hoặc làm xét nghiệm khi bác sĩ chỉ định. Việc theo dõi đều đặn giúp phát hiện sớm dấu hiệu bất thường và xử lý kịp thời.
• Tránh tiếp xúc với nguồn lây lao: Hạn chế tiếp xúc gần với người đang mắc lao phổi hoạt động, đặc biệt trong không gian kín hoặc kém thông thoáng. Khi cần tiếp xúc, nên đeo khẩu trang và giữ khoảng cách phù hợp.
• Giữ môi trường sống thông thoáng, sạch sẽ: Thường xuyên mở cửa sổ để không khí lưu thông, vệ sinh nhà cửa, tránh phòng ẩm thấp, bí khí. Không gian sống thoáng đãng giúp giảm nguy cơ tích tụ vi khuẩn trong môi trường.
• Hạn chế rượu bia, thuốc lá và chất kích thích: Hút thuốc lá, uống nhiều rượu bia hoặc sử dụng chất kích thích có thể làm suy giảm chức năng gan, phổi và sức đề kháng, từ đó khiến cơ thể dễ bị lao quay trở lại.
• Tăng cường sức đề kháng: Duy trì chế độ ăn uống đầy đủ dưỡng chất, ưu tiên thực phẩm giàu protein, vitamin và khoáng chất. Người bệnh nên ngủ khoảng 8 giờ mỗi đêm và vận động nhẹ như đi bộ 20 - 30 phút, tập giãn cơ hoặc đạp xe chậm tùy thể trạng và hướng dẫn của bác sĩ.

Chẩn đoán lao phổi tái phát (Xpert, Xét nghiệm đờm, DST và X-quang)

Khi người từng điều trị khỏi lao phổi xuất hiện trở lại các triệu chứng như ho kéo dài, sốt nhẹ về chiều, sụt cân hoặc mệt mỏi, bác sĩ sẽ thăm khám và thực hiện các xét nghiệm để xác định bệnh có tái phát hay không.
Các phương pháp thường được sử dụng gồm:

• Xpert MTB/RIF hoặc Xpert Ultra: Phương pháp này giúp phát hiện nhanh vi khuẩn lao và đánh giá khả năng kháng rifampicin. Đây là nhóm xét nghiệm phân tử nhanh được WHO khuyến nghị trong chẩn đoán lao phổi.
• Xét nghiệm đờm: Mẫu đờm có thể được soi AFB, nuôi cấy và làm xét nghiệm sinh học phân tử để phát hiện vi khuẩn lao.
• Xét nghiệm độ nhạy thuốc (DST): Xét nghiệm này được chỉ định khi cần xác định vi khuẩn kháng thuốc nào, đặc biệt ở người từng điều trị lao hoặc nghi ngờ lao kháng thuốc. Theo hướng dẫn của Bộ Y tế, người bệnh tái phát dù chưa phát hiện kháng rifampicin vẫn cần được xem xét làm thêm xét nghiệm kháng thuốc hàng.
• Chụp X-quang hoặc CT ngực: Các phương pháp này giúp đánh giá tổn thương phổi và hỗ trợ chẩn đoán, nhưng không thể thay thế xét nghiệm vi khuẩn học để xác nhận lao tái phát.

Dựa trên kết quả xét nghiệm và mức độ kháng thuốc, bác sĩ sẽ lựa chọn phác đồ phù hợp cho từng người bệnh.

Điều trị lao phổi tái phát theo tình trạng nhạy thuốc và kháng thuốc

Lao phổi tái phát không áp dụng một phác đồ giống nhau cho tất cả người bệnh. Bác sĩ cần xác định vi khuẩn lao còn nhạy thuốc hay đã kháng thuốc để lựa chọn cách điều trị phù hợp. Tại Việt Nam, việc điều trị được thực hiện theo hướng dẫn của Bộ Y tế tại Quyết định 162/QĐ-BYT.

• Nếu lao còn nhạy thuốc: Người lớn có thể được điều trị theo phác đồ 6 tháng. Trong 2 tháng đầu, người bệnh dùng isoniazid, rifampicin, pyrazinamide và ethambutol (HRZE), sau đó tiếp tục rifampicin, isoniazid và ethambutol (RHE) trong 4 tháng.
• Nếu phát hiện lao kháng thuốc: Bác sĩ sẽ lựa chọn phác đồ dựa trên loại thuốc bị kháng, tiền sử dùng thuốc và kết quả xét nghiệm độ nhạy thuốc. Lao kháng rifampicin (RR-TB), lao đa kháng thuốc (MDR-TB) và lao tiền siêu kháng (pre-XDR-TB) có cách điều trị khác nhau. Trong đó, MDR-TB là tình trạng kháng cả rifampicin và isoniazid, còn pre-XDR-TB là MDR/RR-TB kháng thêm một thuốc nhóm fluoroquinolone.

Với lao đa kháng hoặc kháng rifampicin, người đủ điều kiện có thể được chỉ định các phác đồ toàn thuốc uống ngắn ngày. Một số lựa chọn hiện nay gồm:

• BPaLM trong 6 tháng: Phác đồ gồm bedaquiline, pretomanid, linezolid và moxifloxacin, áp dụng cho một số người bệnh từ 14 tuổi trở lên đáp ứng đủ điều kiện.
• BPaL trong 6 - 9 tháng: Phác đồ này gồm bedaquiline, pretomanid và linezolid, có thể được xem xét ở một số trường hợp kháng thêm fluoroquinolone.
• Các phác đồ khác: Nếu không phù hợp với phác đồ ngắn, người bệnh có thể cần phác đồ 9 - 11 tháng hoặc phác đồ dài khoảng 18 - 20 tháng. Những trường hợp kháng thuốc phức tạp cần được cá thể hóa dựa trên kết quả xét nghiệm và hội chẩn chuyên môn. 

Biện pháp phòng ngừa lao phổi tái phát

Để phòng ngừa bệnh lao phổi tái phát, người bệnh cần kiểm soát đồng thời nhiều yếu tố, từ việc tuân thủ điều trị, nâng cao sức đề kháng đến hạn chế tiếp xúc với nguồn lây. Một số biện pháp nên thực hiện gồm:

• Tuân thủ đúng phác đồ điều trị: Uống thuốc đúng liều, đủ thời gian và vào thời điểm theo hướng dẫn của bác sĩ. Với một số thuốc lao như rifampicin và isoniazid, thuốc thường được dùng khi bụng đói, ít nhất 1 giờ trước ăn hoặc 2 giờ sau ăn. Không tự ý bỏ liều hoặc ngừng thuốc khi triệu chứng thuyên giảm vì có thể làm giảm hiệu quả điều trị và tăng nguy cơ bệnh tái phát.
• Tái khám định kỳ sau điều trị: Người từng mắc lao phổi nên tái khám theo lịch hẹn, chụp X-quang phổi hoặc làm xét nghiệm khi bác sĩ chỉ định. Việc theo dõi đều đặn giúp phát hiện sớm dấu hiệu bất thường và xử lý kịp thời.
• Tránh tiếp xúc với nguồn lây lao: Hạn chế tiếp xúc gần với người đang mắc lao phổi hoạt động, đặc biệt trong không gian kín hoặc kém thông thoáng. Khi cần tiếp xúc, nên đeo khẩu trang và giữ khoảng cách phù hợp.
• Giữ môi trường sống thông thoáng, sạch sẽ: Thường xuyên mở cửa sổ để không khí lưu thông, vệ sinh nhà cửa, tránh phòng ẩm thấp, bí khí. Không gian sống thoáng đãng giúp giảm nguy cơ tích tụ vi khuẩn trong môi trường.
• Hạn chế rượu bia, thuốc lá và chất kích thích: Hút thuốc lá, uống nhiều rượu bia hoặc sử dụng chất kích thích có thể làm suy giảm chức năng gan, phổi và sức đề kháng, từ đó khiến cơ thể dễ bị lao quay trở lại.
• Tăng cường sức đề kháng: Duy trì chế độ ăn uống đầy đủ dưỡng chất, ưu tiên thực phẩm giàu protein, vitamin và khoáng chất. Người bệnh nên ngủ khoảng 8 giờ mỗi đêm và vận động nhẹ như đi bộ 20 - 30 phút, tập giãn cơ hoặc đạp xe chậm tùy thể trạng và hướng dẫn của bác sĩ.

Câu hỏi thường gặp

Lao tái phát có chữa được không?

Có. Lao phổi tái phát có thể điều trị khỏi nếu xác định đúng chủng vi khuẩn, làm xét nghiệm độ nhạy thuốc, lựa chọn phác đồ phù hợp và người bệnh tuân thủ điều trị đầy đủ. Nếu không kháng thuốc, khả năng khỏi bệnh là rất cao, tuy nhiên với các ca kháng thuốc, quá trình điều trị sẽ phức tạp và cần nhiều thời gian hơn.

Lao tái phát điều trị trong bao lâu?

Thời gian điều trị phụ thuộc vào mức độ kháng thuốc:

• Nếu vi khuẩn còn nhạy thuốc: khoảng 6 tháng với phác đồ chuẩn.
• Nếu là lao đa kháng thuốc (MDR-TB): có thể kéo dài 18–24 tháng, thậm chí lâu hơn, tùy đáp ứng điều trị.

Lao tái phát có nguy hiểm không?

Có. Lao tái phát thường nguy hiểm hơn vì:

• Nếu không điều trị kịp thời, bệnh có thể phá hủy phổi và gây biến chứng nặng.
• Nguy cơ kháng thuốc cao nếu lần điều trị trước không hoàn chỉnh.
• Tỷ lệ tử vong cũng cao hơn, nhất là ở người có bệnh nền hoặc nhiễm HIV.

Lao phổi tái phát có lây không?

Có. Lao tái phát vẫn lây giống lao phổi lần đầu, đặc biệt khi bệnh nhân có đờm dương tính và chưa điều trị hiệu quả. Vi khuẩn phát tán qua ho, hắt hơi và có thể khiến người khác bị nhiễm. Tuy nhiên, khi điều trị bằng thuốc phù hợp, khả năng lây sẽ giảm nhanh chóng.

Nếu từng điều trị bệnh lao phổi và xuất hiện lại các dấu hiệu như ho kéo dài, sốt nhẹ về chiều, đổ mồ hôi đêm, sụt cân, đau ngực hoặc ho ra máu, người bệnh không nên tự mua thuốc điều trị tại nhà. Việc thăm khám sớm tại cơ sở chuyên khoa giúp phát hiện nguy cơ bệnh lao phổi tái phát, đánh giá tình trạng kháng thuốc và lựa chọn hướng điều trị phù hợp. Người bệnh có thể đến Phòng khám Lao phổi BS.CKII Nguyễn Văn Tẩn để được bác sĩ thăm khám, tư vấn và theo dõi lao phổi tái phát đúng cách. 

Link tham khảo:

• https://www.frontiersin.org/journals/microbiology/articles/10.3389/fmicb.2023.1115295/full
• https://bmjopenrespres.bmj.com/content/11/1/e002281
• https://tbksp.who.int/en/node/2978

MIỄN TRỪ TRÁCH NHIỆM

Thông tin này chỉ có tính tham khảo, không dùng để thay thế ý kiến tham vấn của chuyên viên Y tế. Bệnh nhân phải được bác sĩ thăm khám, chẩn đoán và điều trị y tế chuyên môn. Bác sĩ CKII Nguyễn Văn Tẩn: 0916 93 63 53 - 0913 80 50 82