Xét nghiệm Mantoux là gì? Khi nào nên tiêm dưới da xác định bệnh lao?

Bệnh lao là một trong những bệnh truyền nhiễm nguy hiểm có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời. Để phát hiện sớm nguy cơ nhiễm lao, bác sĩ thường chỉ định một số phương pháp xét nghiệm lao chuyên biệt, trong đó xét nghiệm Mantoux là phương pháp được sử dụng khá phổ biến. Vậy xét nghiệm Mantoux là gì, khi nào cần tiêm dưới da để xác định bệnh lao và kết quả xét nghiệm này có ý nghĩa như thế nào? Hãy cùng Phòng khám Lao phổi BS.CKII Nguyễn Văn Tẩn tìm hiểu chi tiết trong bài viết dưới đây.

Xét nghiệm Mantoux là gì?

Xét nghiệm Mantoux, hay còn gọi là thử nghiệm tiêm trong da tuberculin, là phương pháp được sử dụng để đánh giá xem cơ thể một người đã từng tiếp xúc với vi khuẩn lao Mycobacterium tuberculosis hay chưa. Đây là kỹ thuật giúp kiểm tra phản ứng của hệ miễn dịch đối với kháng nguyên của vi khuẩn lao.

Trong quá trình thực hiện, nhân viên y tế sẽ tiêm một lượng rất nhỏ dung dịch Tuberculin (chứa kháng nguyên của vi khuẩn lao) vào lớp da nông ở cẳng tay. Sau khi tiêm, cơ thể sẽ tạo ra phản ứng miễn dịch nếu trước đó đã từng tiếp xúc với vi khuẩn lao. Phản ứng này thường biểu hiện bằng vùng sưng cứng hoặc đỏ tại vị trí tiêm, xuất hiện sau khoảng 48 giờ

Xét nghiệm tiêm dưới da Mantoux được xem là một phương pháp sàng lọc hữu ích trong phát hiện nhiễm lao, đặc biệt khi bác sĩ nghi ngờ bệnh nhân có nguy cơ mắc lao dựa trên triệu chứng lâm sàng hoặc kết quả của các phương pháp kiểm tra khác.

Tuy nhiên, cần lưu ý rằng kết quả xét nghiệm Mantoux không thể xác định chính xác thời điểm nhiễm vi khuẩn lao, cũng không cho biết tình trạng nhiễm lao đang ở giai đoạn hoạt động hay tiềm ẩn, cũng như không đánh giá được khả năng lây truyền bệnh sang người khác. Vì vậy, bác sĩ thường cần kết hợp thêm các xét nghiệm và phương pháp chẩn đoán khác để đưa ra kết luận chính xác.

Quy trình thực hiện xét nghiệm Mantoux xác định bệnh lao

Để đảm bảo kết quả xét nghiệm Mantoux chính xác và an toàn cho người bệnh, quá trình thực hiện cần tuân thủ đúng các bước từ khâu chuẩn bị, tiến hành tiêm đến chăm sóc và theo dõi sau xét nghiệm. Dưới đây là các bước thực hiện cụ thể của xét nghiệm tiêm dưới da xác định bệnh lao:

Chuẩn bị trước khi xét nghiệm

Trước khi tiến hành xét nghiệm Mantoux, người bệnh cần cung cấp cho bác sĩ một số thông tin quan trọng để đảm bảo việc thực hiện và đánh giá kết quả được chính xác.

• Người bệnh cần thông báo nếu trước đây từng có kết quả xét nghiệm Mantoux dương tính. Trong đa số trường hợp, nếu đã có phản ứng dương tính rõ ràng thì thường không cần thực hiện lại xét nghiệm, trừ khi có chỉ định đặc biệt từ bác sĩ.
• Cần cho bác sĩ biết tình trạng sức khỏe hiện tại, đặc biệt nếu đang mắc bệnh hoặc đang trong quá trình điều trị.
• Người bệnh cũng nên cung cấp thông tin về các loại thuốc đang sử dụng, vì một số thuốc có thể ảnh hưởng đến phản ứng miễn dịch của cơ thể.
• Ngoài ra, cần thông báo nếu đã từng tiêm vắc xin phòng lao (BCG) và thời điểm tiêm chủng, vì yếu tố này có thể ảnh hưởng đến việc đánh giá kết quả xét nghiệm.

Việc cung cấp đầy đủ các thông tin này giúp bác sĩ đánh giá đúng nguy cơ và chỉ định xét nghiệm phù hợp.

Quy trình thực hiện xét nghiệm

Xét nghiệm Mantoux có quy trình thực hiện tương đối đơn giản và thường được tiến hành theo các bước sau:

• Người bệnh ngồi ở tư thế thoải mái và đưa cánh tay ra phía trước để thuận tiện cho việc tiêm.
• Nhân viên y tế sẽ làm sạch và để khô vùng da ở mặt trong cẳng tay - vị trí thường được chọn để thực hiện xét nghiệm.
• Sau đó, một lượng nhỏ dung dịch Tuberculin tinh chế (PPD) sẽ được tiêm vào lớp da nông. Sau khi tiêm, tại vị trí này thường xuất hiện một nốt phồng nhỏ trên da.
• Trong một số trường hợp, nhân viên y tế có thể dùng bút đánh dấu xung quanh vùng tiêm để dễ dàng theo dõi phản ứng da sau đó.
• Vị trí tiêm không được băng kín, nhằm giúp việc quan sát phản ứng tại chỗ trong 48 - 72 giờ tiếp theo thuận lợi hơn.

Lưu ý sau khi thực hiện xét nghiệm

Sau khi tiêm Mantoux, người bệnh cần chú ý một số điểm sau để tránh ảnh hưởng đến kết quả:

• Không dán băng cá nhân hoặc gạc lên vị trí tiêm.
• Tránh gãi hoặc cào vào vùng da được tiêm, vì có thể gây kích ứng, làm đỏ da và ảnh hưởng đến việc đọc kết quả.
• Nếu vị trí tiêm xuất hiện cảm giác ngứa, có thể chườm nhẹ bằng khăn lạnh để giảm khó chịu.
• Người bệnh vẫn có thể rửa tay hoặc tắm bình thường, nhưng cần lau khô nhẹ nhàng khu vực tiêm.
• Sau khoảng 2 - 3 ngày, người bệnh cần quay lại cơ sở y tế để bác sĩ kiểm tra phản ứng da và đọc kết quả xét nghiệm.

Việc tuân thủ đúng các hướng dẫn sau xét nghiệm giúp đảm bảo kết quả Mantoux được đánh giá chính xác và đáng tin cậy hơn.

Những ai nên thực hiện xét nghiệm Mantoux?

Xét nghiệm Mantoux thường được bác sĩ chỉ định cho những người có nguy cơ phơi nhiễm hoặc nhiễm vi khuẩn lao cao. Một số nhóm đối tượng sau đây thường được khuyến nghị thực hiện xét nghiệm này:

• Người đã từng tiếp xúc gần với bệnh nhân mắc lao, đặc biệt là người sống cùng nhà hoặc thường xuyên tiếp xúc trong thời gian dài.
• Những người làm việc trong môi trường có nguy cơ tiếp xúc với vi khuẩn lao, chẳng hạn như nhân viên y tế, nhân viên phòng xét nghiệm hoặc những người làm việc tại các cơ sở chăm sóc sức khỏe.
• Người có hệ miễn dịch suy giảm, ví dụ như người đang sử dụng thuốc ức chế miễn dịch (như corticosteroid), người nhiễm HIV/AIDS hoặc bệnh nhân đang điều trị các bệnh lý nghiêm trọng như ung thư.

Việc thực hiện xét nghiệm Mantoux ở các nhóm đối tượng nguy cơ cao giúp phát hiện sớm khả năng nhiễm lao, từ đó hỗ trợ bác sĩ đưa ra hướng theo dõi hoặc điều trị phù hợp.

Ý nghĩa của kết quả xét nghiệm Mantoux

Kết quả xét nghiệm Mantoux được đánh giá dựa trên kích thước vùng sưng cứng tại vị trí tiêm, thường được đo sau khoảng 48 - 72 giờ kể từ khi thực hiện xét nghiệm. Sau khi quan sát và đo đường kính vùng phản ứng trên da, bác sĩ sẽ dựa vào kết quả này kết hợp với mức độ nguy cơ mắc lao của từng người để đưa ra đánh giá phù hợp.

Nếu tại vị trí tiêm chỉ xuất hiện vùng da đỏ nhẹ nhưng không có sưng cứng, điều này thường cho thấy cơ thể chưa có phản ứng miễn dịch với vi khuẩn lao. Ngược lại, nếu xuất hiện vùng sưng cứng, điều đó có thể cho thấy người bệnh đã từng tiếp xúc với vi khuẩn lao hoặc đã từng tiêm vắc xin phòng lao (BCG) trước đó.

Việc đánh giá kết quả không chỉ dựa vào kích thước vùng sưng mà còn phụ thuộc vào nhóm nguy cơ mắc bệnh lao của người được xét nghiệm. Ở những người có nguy cơ cao, chỉ cần phản ứng nhỏ cũng có thể được xem là dấu hiệu nhiễm lao. Trong khi đó, với những người nguy cơ thấp, vùng sưng cần có kích thước lớn hơn mới được coi là có ý nghĩa.

Các nhóm đối tượng theo mức độ nguy cơ

Nhóm nguy cơ cao: Bao gồm những người có khả năng nhiễm lao cao hoặc hệ miễn dịch suy giảm, chẳng hạn như:

• Người nhiễm HIV.
• Người đã tiếp xúc gần với bệnh nhân mắc lao hoạt động.
• Người có các triệu chứng nghi ngờ bệnh lao.
• Người có hình ảnh nghi ngờ lao trên X-quang phổi.
• Bệnh nhân suy thận giai đoạn cuối.
• Người đã từng ghép tạng.
• Người sử dụng thuốc chứa corticosteroid hoặc các thuốc ức chế miễn dịch trong thời gian dài.

Nhóm nguy cơ trung bình: Nhóm này gồm những người có yếu tố nguy cơ tiếp xúc với vi khuẩn lao hoặc có bệnh lý nền, ví dụ:

• Người vừa đến hoặc sinh sống tại khu vực có tỷ lệ mắc lao cao.
• Người sử dụng ma túy qua đường tiêm.
• Người sống trong viện dưỡng lão hoặc cơ sở chăm sóc tập trung.
• Nhân viên y tế.
• Trẻ em và người vô gia cư.
• Người tiếp xúc thường xuyên với các đối tượng có nguy cơ mắc lao.
• Người suy dinh dưỡng, mắc tiểu đường, bệnh thận mạn tính, ung thư.
• Người đã phẫu thuật cắt bỏ một phần dạ dày.
• Bệnh nhân mắc các bệnh lý về máu như bệnh bạch cầu.

Nhóm nguy cơ thấp: Là những người không có tiền sử tiếp xúc với nguồn lây bệnh lao và không thuộc các nhóm nguy cơ đã nêu ở trên.

Diễn giải kết quả xét nghiệm

Kết quả âm tính (bình thường): Khi tại vị trí tiêm không xuất hiện vùng sưng cứng hoặc kích thước vùng sưng nhỏ hơn 5mm, kết quả thường được xem là âm tính.
Kết quả dương tính (bất thường): Kết quả có thể được đánh giá là dương tính tùy theo kích thước vùng sưng và nhóm nguy cơ của người được xét nghiệm:

• Sưng cứng từ 5mm trở lên: Có thể được xem là nhiễm lao ở những người thuộc nhóm nguy cơ cao.
• Sưng cứng từ 10mm trở lên: Có ý nghĩa ở nhóm nguy cơ trung bình.
• Sưng cứng từ 15mm trở lên: Có thể được coi là dương tính ở những người thuộc nhóm nguy cơ thấp.

Sau khi có phản ứng dương tính, người bệnh thường sẽ được theo dõi thêm trong khoảng một tuần và có thể được chỉ định thực hiện các xét nghiệm bổ sung.

Một số lưu ý khi đọc kết quả xét nghiệm Mantoux

• Xét nghiệm Mantoux không thể xác định được nhiễm lao đang ở giai đoạn hoạt động hay tiềm ẩn.
• Khi kết quả xét nghiệm dương tính, bác sĩ thường chỉ định thêm chụp X-quang phổi, xét nghiệm soi đờm hoặc cấy đờm để xác định chính xác tình trạng bệnh.
• Trường hợp xét nghiệm dương tính nhưng không có triệu chứng lâm sàng, người đó có thể bị lao tiềm ẩn, tức là có vi khuẩn lao trong cơ thể nhưng không lây sang người khác.
• Ở những người cần kiểm tra Mantoux định kỳ, đặc biệt là nhân viên y tế, lần xét nghiệm thứ hai được thực hiện sau vài tuần kể từ lần đầu âm tính đôi khi có thể cho kết quả dương tính. Điều này có thể phản ánh việc người đó đã từng nhiễm lao từ trước hoặc từng tiêm vắc xin BCG, chứ không nhất thiết là mới bị lây nhiễm.
• Ngoài ra, một số trường hợp dù đã nhiễm vi khuẩn lao nhưng vẫn không xuất hiện phản ứng rõ ràng trên da, dẫn đến kết quả âm tính giả.

Việc diễn giải kết quả xét nghiệm Mantoux cần được bác sĩ chuyên môn đánh giá kết hợp với tiền sử bệnh, yếu tố nguy cơ và các xét nghiệm khác, nhằm đảm bảo chẩn đoán chính xác.

Một số hạn chế của xét nghiệm Mantoux

Mặc dù xét nghiệm Mantoux được sử dụng phổ biến trong sàng lọc nhiễm lao, phương pháp này vẫn có một số hạn chế nhất định và cần được đánh giá kết hợp với các yếu tố lâm sàng cũng như xét nghiệm khác để đảm bảo độ chính xác.

• Nguy cơ dương tính giả: Kết quả dương tính giả có thể xảy ra ở những người đã từng tiêm vắc xin phòng lao BCG hoặc từng tiếp xúc với các chủng vi khuẩn mycobacteria không điển hình. Trong những trường hợp này, cơ thể vẫn có thể tạo phản ứng với tuberculin dù người bệnh không thực sự nhiễm vi khuẩn lao gây bệnh.
• Khả năng âm tính giả: Một số trường hợp nhiễm lao nhưng xét nghiệm Mantoux vẫn cho kết quả âm tính. Điều này thường gặp ở người có hệ miễn dịch suy giảm, trẻ sơ sinh dưới 6 tháng tuổi hoặc những người mới tiếp xúc với vi khuẩn lao trong thời gian ngắn, khi cơ thể chưa kịp tạo phản ứng miễn dịch rõ ràng.
• Thời điểm đọc kết quả bị giới hạn: Phản ứng trên da cần được đánh giá trong khoảng 48 - 72 giờ sau khi tiêm tuberculin. Nếu kiểm tra quá sớm, quá muộn hoặc thực hiện không đúng kỹ thuật đo vùng sưng cứng, kết quả có thể không phản ánh chính xác tình trạng nhiễm lao.

Mặc dù không phải là phương pháp chẩn đoán tuyệt đối, xét nghiệm Mantoux vẫn giữ vai trò quan trọng trong việc sàng lọc nhiễm lao, đặc biệt ở những người thuộc nhóm nguy cơ cao. Khi được kết hợp với đánh giá lâm sàng và các xét nghiệm hỗ trợ khác, phương pháp này giúp bác sĩ đưa ra hướng theo dõi và điều trị phù hợp, góp phần phát hiện sớm và kiểm soát sự lây lan của bệnh lao trong cộng đồng.

Thông qua phản ứng của da sau khi tiêm tuberculin, bác sĩ có thể đánh giá khả năng nhiễm lao và chỉ định thêm các xét nghiệm cần thiết nếu nghi ngờ bệnh. Tuy nhiên, xét nghiệm Mantoux vẫn có một số hạn chế và không thể thay thế hoàn toàn các phương pháp chẩn đoán chuyên sâu. Vì vậy, nếu có dấu hiệu nghi ngờ bệnh lao hoặc thuộc nhóm nguy cơ cao, bạn nên chủ động thăm khám tại cơ sở y tế như Phòng khám Lao phổi BS.CKII Nguyễn Văn Tẩn để được tư vấn và kiểm tra kịp thời.