Xét nghiệm Adenosine Deaminase (ADA): chỉ số bình thường và cách đọc kết quả

Khi được chỉ định xét nghiệm Adenosine Deaminase (ADA), nhiều người lo lắng vì không biết chỉ số này nói lên điều gì, ADA tăng có phải mắc lao không và có cần làm thêm xét nghiệm khác không. Bài viết của Phòng khám BS.CKII. Nguyễn Văn Tẩn sẽ giúp bạn hiểu xét nghiệm ADA dùng để làm gì, cách đọc kết quả cơ bản và những lưu ý cần biết. Nội dung chỉ mang tính giáo dục sức khỏe, không thay thế chẩn đoán của bác sĩ.

Xét nghiệm Adenosine Deaminase (ADA) là gì?

Xét nghiệm ADA là xét nghiệm đo một chất có tên Adenosine Deaminase trong dịch cơ thể, thường gặp nhất là dịch màng phổi. Khi người bệnh bị lao màng phổi, hệ miễn dịch sẽ phản ứng mạnh tại vùng màng phổi. Lúc này, chỉ số ADA trong dịch màng phổi thường tăng cao. Vì vậy, bác sĩ có thể dựa vào ADA để nghi ngờ nguyên nhân tràn dịch màng phổi có liên quan đến lao.

Tuy nhiên, ADA tăng không có nghĩa là chắc chắn mắc lao. Chỉ số này cũng có thể tăng trong một số bệnh viêm, nhiễm trùng hoặc ung thư khác.

ADA cũng không phải xét nghiệm khẳng định bệnh lao. Muốn xác định chắc chắn vi khuẩn lao, bác sĩ thường cần thêm các xét nghiệm khác như nuôi cấy vi khuẩn lao. Điểm mạnh của ADA là cho kết quả nhanh hơn, giúp bác sĩ có thêm thông tin để định hướng chẩn đoán sớm.

Xét nghiệm ADA khác gì các xét nghiệm lao thông thường?

Nhiều người thắc mắc tại sao bác sĩ chọn xét nghiệm ADA thay vì các xét nghiệm lao khác. Thực tế, mỗi xét nghiệm có ưu và nhược điểm riêng, và ADA thường được dùng bổ sung chứ không thay thế hoàn toàn các phương pháp khác. Bảng dưới đây so sánh các xét nghiệm chính trong chẩn đoán lao màng phổi:

Nhìn vào bảng, ADA có ưu điểm là cho kết quả nhanh, chi phí hợp lý và hỗ trợ bác sĩ khi nghi ngờ lao màng phổi.

Khi người bệnh bị tràn dịch màng phổi, bác sĩ có thể chỉ định ADA cùng các xét nghiệm khác như soi AFB, GeneXpert, nuôi cấy vi khuẩn lao, tế bào học hoặc sinh thiết nếu cần.

ADA hữu ích vì trong lao màng phổi, lượng vi khuẩn thường rất ít nên các xét nghiệm tìm trực tiếp vi khuẩn đôi khi cho kết quả âm tính. Vì vậy, ADA chỉ là xét nghiệm hỗ trợ định hướng chẩn đoán, không thay thế hoàn toàn các xét nghiệm khác hoặc đánh giá của bác sĩ.

Chỉ số ADA bình thường và cách đọc kết quả xét nghiệm

Trong xét nghiệm ADA dịch màng phổi, một số phòng xét nghiệm dùng khoảng tham chiếu thường gặp là 0-30 U/L. Tuy nhiên, khi bác sĩ đánh giá nguy cơ lao màng phổi, mốc 40 U/L thường được xem là điểm cần chú ý.

Nếu ADA trong dịch màng phổi từ khoảng 40 U/L trở lên, khả năng lao màng phổi sẽ cao hơn, nhất là khi người bệnh có các dấu hiệu phù hợp như tràn dịch màng phổi dạng dịch tiết, nhiều tế bào lympho và triệu chứng nghi lao.

Một nghiên cứu tại Bệnh viện Phổi Trung ương công bố năm 2025 trên 304 bệnh nhân cũng ghi nhận: nhóm tràn dịch màng phổi do lao có chỉ số ADA trung bình khoảng 66,89 U/L, cao hơn rõ rệt so với nhóm tràn dịch do ung thư, khoảng 26,92 U/L.

Trong nghiên cứu này, khi dùng điểm cắt khoảng 40,265 U/L, xét nghiệm ADA có:

• Độ nhạy 86,2%: Có khả năng phát hiện khá tốt các trường hợp lao màng phổi
• Độ đặc hiệu 93,2%: Có khả năng phân biệt khá tốt với các nguyên nhân không phải lao
• Giá trị tiên đoán dương tính 97,45%: Khi ADA cao ở nhóm nghiên cứu này, khả năng liên quan đến lao là rất cao
• Giá trị tiên đoán âm tính 63,93%: Nếu ADA thấp, vẫn chưa thể loại trừ hoàn toàn lao màng phổi

Nói dễ hiểu, ADA từ khoảng 40 U/L trở lên là dấu hiệu khiến bác sĩ nghĩ nhiều hơn đến lao màng phổi, nhưng kết quả này vẫn cần được đọc cùng triệu chứng, hình ảnh học và các xét nghiệm khác.

ADA dưới 40 U/L - khả năng lao thấp hơn

Ngược lại, nếu ADA dịch màng phổi dưới 40 U/L, khả năng lao màng phổi thường được đánh giá thấp hơn, nhưng chưa thể loại trừ hoàn toàn.

Ở một số trường hợp như người suy giảm miễn dịch, người nhiễm HIV, người đang dùng thuốc ức chế miễn dịch hoặc bệnh còn ở giai đoạn sớm, ADA vẫn có thể thấp dù người bệnh mắc lao. Vì vậy, nếu bác sĩ vẫn nghi ngờ lao trên lâm sàng, người bệnh có thể được chỉ định thêm GeneXpert, soi AFB, nuôi cấy, sinh thiết màng phổi hoặc các xét nghiệm hỗ trợ khác.

ADA từ 40 U/L trở lên — tăng nghi ngờ lao màng phổi

Khi ADA từ 40 U/L trở lên, bác sĩ sẽ nghĩ nhiều hơn đến khả năng lao màng phổi, nhất là khi người bệnh bị tràn dịch màng phổi dạng dịch tiết và có nhiều tế bào lympho.

Tuy nhiên, ADA cao không có nghĩa chắc chắn là lao. Chỉ số này cũng có thể tăng trong một số bệnh khác như ung thư, lymphoma, tràn mủ màng phổi, viêm màng phổi do vi khuẩn hoặc bệnh viêm tự miễn.

Vì vậy, kết quả ADA cần được bác sĩ đánh giá cùng triệu chứng, X-quang/CT ngực, đặc điểm dịch màng phổi và các xét nghiệm vi sinh khác.

Mục đích và chỉ định xét nghiệm ADA

Xét nghiệm ADA có thể thực hiện trên nhiều loại dịch trong cơ thể, phổ biến nhất là dịch màng phổi. Tùy vị trí nghi ngờ bệnh, bác sĩ cũng có thể chỉ định ADA trong dịch ổ bụng, dịch não tủy hoặc một số mẫu dịch khác để hỗ trợ tìm nguyên nhân gây viêm, nhiễm trùng hoặc tràn dịch.

Chẩn đoán lao màng phổi

Đây là ứng dụng thường gặp nhất của xét nghiệm ADA. Khi người bệnh bị tràn dịch màng phổi dạng dịch tiết, nhất là dịch có nhiều tế bào lympho, bác sĩ có thể chỉ định ADA nếu có dấu hiệu nghi lao như sốt kéo dài, ho dai dẳng, đau ngực, mệt mỏi hoặc sụt cân không rõ nguyên nhân.

Kết quả ADA giúp bác sĩ định hướng sớm khả năng lao màng phổi trong khi chờ các xét nghiệm xác nhận như GeneXpert, nuôi cấy hoặc sinh thiết màng phổi khi cần.

Hỗ trợ phân biệt nguyên nhân tràn dịch

Khi người bệnh bị tràn dịch màng phổi nhưng chưa rõ nguyên nhân, ADA có thể giúp bác sĩ thu hẹp hướng chẩn đoán, đặc biệt khi cần phân biệt lao màng phổi với ung thư, nhiễm khuẩn hoặc bệnh lý viêm.

Tuy nhiên, ADA không thể tự xác định chính xác nguyên nhân tràn dịch. Chỉ số này cũng có thể tăng trong lymphoma, tràn mủ màng phổi, viêm màng phổi do vi khuẩn hoặc một số bệnh lý ác tính.

Đánh giá diễn tiến bệnh trong một số trường hợp

ADA chủ yếu được dùng để hỗ trợ chẩn đoán ban đầu, không phải xét nghiệm theo dõi điều trị lao thường quy.
Một số nghiên cứu ghi nhận ADA có thể giảm khi điều trị lao hiệu quả. Tuy nhiên, bác sĩ vẫn cần đánh giá đáp ứng điều trị dựa trên triệu chứng, X-quang/CT, lượng dịch màng phổi và các xét nghiệm vi sinh khi cần.
Nếu bệnh không cải thiện hoặc nghi ngờ lao kháng thuốc, bác sĩ sẽ chỉ định các xét nghiệm chuyên biệt hơn, thay vì chỉ dựa vào ADA.

Nhóm nguy cơ cao nên đi khám sớm khi có triệu chứng nghi lao

Một số người có nguy cơ mắc lao hoặc chuyển từ nhiễm lao tiềm ẩn sang bệnh lao cao hơn bình thường, gồm:

• Người sống cùng hoặc tiếp xúc gần với bệnh nhân lao
• Người nhiễm HIV/AIDS
• Người có hệ miễn dịch suy giảm
• Bệnh nhân đái tháo đường
• Người bệnh thận mạn hoặc đang lọc máu
• Người dùng thuốc ức chế miễn dịch
• Người nhận ghép tạng
• Người cao tuổi
• Trẻ em dưới 5 tuổi

Nếu bạn thuộc nhóm nguy cơ cao và có triệu chứng hô hấp kéo dài như ho lâu ngày, sốt về chiều, sụt cân, mệt mỏi hoặc đổ mồ hôi đêm, nên đi khám sớm để được bác sĩ đánh giá, chụp chiếu và chỉ định xét nghiệm phù hợp.

Quy trình xét nghiệm ADA diễn ra như thế nào?

Nhiều người cảm thấy lo khi được chỉ định chọc dịch màng phổi để làm xét nghiệm. Thực tế, đây là thủ thuật được thực hiện khá thường xuyên tại bệnh viện và phòng khám chuyên khoa.

Quy trình chọc dịch đã được chuẩn hóa, thường có bác sĩ hoặc nhân viên y tế được đào tạo thực hiện nhằm đảm bảo an toàn và lấy đúng mẫu dịch cần phân tích.
 

Trước xét nghiệm: chuẩn bị đơn giản

Bạn không cần nhịn ăn trước khi xét nghiệm ADA. Bác sĩ sẽ khám lâm sàng, kết hợp kết quả X-quang hoặc siêu âm để xác định vị trí có dịch. Bạn sẽ được giải thích quy trình và ký giấy đồng ý trước khi thực hiện. Nếu đang dùng thuốc chống đông máu, hãy thông báo cho bác sĩ.

Trong khi lấy mẫu: thủ thuật chọc dò màng phổi

Khi chọc dịch màng phổi, bạn thường được hướng dẫn ngồi hoặc hơi nghiêng người về phía trước.

Bác sĩ sẽ sát khuẩn vùng da và gây tê tại chỗ, nên bạn có thể chỉ cảm thấy hơi tức hoặc khó chịu nhẹ, không đau nhiều. Sau đó, dưới hướng dẫn của siêu âm, bác sĩ đưa kim vào khoang màng phổi để hút dịch ra làm xét nghiệm.

Toàn bộ quá trình thường mất khoảng 15 đến 30 phút. Trong lúc thực hiện, bạn cần giữ yên, hạn chế ho hoặc thở gấp để thủ thuật diễn ra an toàn hơn.

Sau xét nghiệm: theo dõi và chờ kết quả

Sau khi lấy mẫu, bạn được theo dõi tại chỗ khoảng 30 phút đến 1 giờ để đảm bảo không có biến chứng. Mẫu dịch được chuyển đến phòng xét nghiệm, và kết quả ADA thường có sau 1 đến 3 ngày. Bác sĩ sẽ kết hợp kết quả ADA với các xét nghiệm khác từ cùng mẫu dịch (tế bào học, vi sinh, protein, LDH) để đưa ra đánh giá tổng thể.

Mọi người cùng hỏi

Trẻ em có làm được xét nghiệm ADA không?

Có. Trẻ em có thể được bác sĩ chỉ định xét nghiệm ADA khi nghi ngờ tràn dịch màng phổi, tràn dịch ổ bụng hoặc viêm màng não liên quan đến lao. Việc lấy mẫu ở trẻ cần thực hiện tại cơ sở y tế phù hợp, có bác sĩ theo dõi. Kết quả ADA ở trẻ không được đọc riêng lẻ mà cần kết hợp với triệu chứng, hình ảnh chụp chiếu và các xét nghiệm khác.

Sau khi có kết quả ADA cao, bước tiếp theo là gì?

Khi ADA từ khoảng 40 U/L trở lên, bác sĩ sẽ xem thêm triệu chứng, phim X-quang hoặc CT, đặc điểm mẫu dịch và các xét nghiệm như AFB, GeneXpert hoặc nuôi cấy. Nếu các dấu hiệu đều phù hợp với lao, bác sĩ có thể cân nhắc điều trị sớm trong khi chờ thêm kết quả. Người bệnh không nên tự kết luận hoặc tự dùng thuốc lao chỉ vì ADA cao.

ADA âm tính có loại trừ được lao hoàn toàn không?

Không. ADA dưới 40 U/L làm giảm khả năng mắc lao màng phổi, nhưng không loại trừ hoàn toàn. Một số trường hợp lao vẫn có ADA thấp, nhất là người suy giảm miễn dịch hoặc bệnh ở giai đoạn sớm. Nếu bác sĩ vẫn nghi ngờ lao, bạn có thể được chỉ định thêm xét nghiệm khác.

Xét nghiệm ADA mất bao lâu có kết quả?

Kết quả ADA thường có trong ngày hoặc sau 1–3 ngày làm việc, tùy cơ sở xét nghiệm. Thời gian này nhanh hơn nhiều so với nuôi cấy vi khuẩn lao, vốn có thể mất vài tuần.

Xét nghiệm ADA ở đâu và chi phí bao nhiêu?

Xét nghiệm ADA thường được thực hiện tại bệnh viện có chuyên khoa hô hấp, lao, truyền nhiễm hoặc phòng xét nghiệm chuyên khoa. Chi phí tùy từng cơ sở và thường chưa bao gồm tiền khám, chụp chiếu, chọc dịch hoặc các xét nghiệm đi kèm. Nếu có bảo hiểm y tế, bạn nên hỏi trực tiếp nơi khám để biết mức được hỗ trợ.

Tại Phòng Khám Lao Phổi BS. Tẩn, bác sĩ sẽ thăm khám, đánh giá triệu chứng và chỉ định xét nghiệm phù hợp với từng trường hợp. Nếu bạn có triệu chứng nghi ngờ lao, tràn dịch màng phổi hoặc đã có kết quả ADA cần được giải thích, hãy liên hệ phòng khám để được tư vấn cụ thể.

Nguồn tham khảo:

• Tạp chí Nghiên cứu Y học Việt Nam (2025) — Giá trị của Adenosine Deaminase dịch màng phổi trong chẩn đoán tràn dịch màng phổi do lao (https://tapchinghiencuuyhoc.vn/index.php/tcncyh/article/view/3205)
• Liang QL et al. (2019) — Adenosine deaminase for diagnosis of tuberculous pleural effusion: A systematic review and meta-analysis, PLOS One (https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0213728)
• Shi L et al. (2025) — The role of the pleural fluid LDH/ADA ratio in differentiating between tuberculosis and parapneumonic effusion, Journal of Thoracic Disease (https://jtd.amegroups.org/article/view/104645/html)
• WHO Global Tuberculosis Report 2024 (https://www.who.int/teams/global-programme-on-tuberculosis-and-lung-health/tb-reports/global-tuberculosis-report-2024)
• Bệnh viện Phổi Trung ương — Xét nghiệm Adenosine Deaminase dịch màng phổi (https://benhvienphoitrunguong.vn/thong-tin-y-hoc/bai-viet/y-hoc-thuong-thuc/xet-nghiem-adenosine-deaminase-dich-mang-phoi)