Lao ngoài phổi là gì? Phân loại, triệu chứng và cách chẩn đoán

Phát hiện hạch cổ sưng to kéo dài, đau lưng âm ỉ không rõ nguyên nhân hoặc đau đầu kèm sốt nhẹ có thể khiến nhiều người lo lắng. Trong một số trường hợp, đây có thể là dấu hiệu liên quan đến lao ngoài phổi, tức bệnh lao xảy ra ở các cơ quan ngoài phổi như hạch, màng phổi, xương khớp, màng não, ổ bụng hoặc hệ tiết niệu. Bài viết của Phòng Khám Lao Phổi BS.CKII. Nguyễn Văn Tẩn giúp bạn hiểu lao ngoài phổi là gì, các thể bệnh thường gặp, triệu chứng theo từng vị trí tổn thương và những phương pháp chẩn đoán hiện nay. Nội dung chỉ mang tính giáo dục sức khỏe, không thay thế cho việc thăm khám và chẩn đoán trực tiếp của bác sĩ.

Lao ngoài phổi là gì?

Lao ngoài phổi là tình trạng vi khuẩn lao (Mycobacterium tuberculosis) gây tổn thương ở các cơ quan khác ngoài phổi như hạch bạch huyết, xương khớp, màng não, màng phổi hoặc hệ tiết niệu sinh dục. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), 8,2 triệu ca lao mới và tái phát được chẩn đoán và thông báo năm 2023, 84% là lao phổi và 16% là lao ngoài phổi.

Khác với lao phổi thường biểu hiện bằng ho kéo dài, ho ra máu, đau ngực hoặc khó thở, lao ngoài phổi có triệu chứng thay đổi tùy vị trí tổn thương. Người bệnh có thể nổi hạch kéo dài, đau lưng, đau đầu, sốt nhẹ, đau bụng, tiểu bất thường hoặc sụt cân không rõ nguyên nhân. Vì triệu chứng không đặc hiệu, bệnh dễ bị bỏ sót hoặc nhầm với các bệnh lý khác. Người suy giảm miễn dịch, đặc biệt người nhiễm HIV, có nguy cơ mắc lao ngoài phổi cao hơn, trong một số bối cảnh, tỷ lệ lao ngoài phổi ở nhóm HIV có thể rất cao.

Nguyên nhân và cơ chế lây lan trong cơ thể

Lao ngoài phổi thường xảy ra sau khi vi khuẩn lao xâm nhập vào cơ thể qua đường hô hấp. Ban đầu, vi khuẩn thường vào phổi trước, sau đó có thể theo máu hoặc hệ bạch huyết lan đến các cơ quan khác. Vi khuẩn cũng có thể tồn tại âm thầm trong cơ thể và tái hoạt khi sức đề kháng suy giảm.

Vì vậy, người bệnh có thể không ho, không có triệu chứng hô hấp rõ ràng, nhưng vẫn bị lao ở hạch, màng phổi, xương khớp, màng não, thận, ổ bụng hoặc cơ quan khác.

• Qua đường máu: Vi khuẩn lao đi vào máu và theo dòng máu đến các cơ quan xa như màng não, xương, thận hoặc gan. Đây là con đường thường gặp trong lao lan tỏa.
• Qua hệ bạch huyết: Từ ổ nhiễm ban đầu ở phổi hoặc hạch gần đó, vi khuẩn có thể lan theo hệ bạch huyết đến các nhóm hạch khác, gây lao hạch ở cổ, nách hoặc bẹn.
• Lan trực tiếp từ ổ lân cận: Nếu ổ lao nằm gần màng phổi, màng tim, màng bụng, xương hoặc mô mềm, vi khuẩn có thể lan sang khu vực bên cạnh và gây tổn thương tại chỗ.
• Qua đường tiêu hóa: Vi khuẩn lao có thể theo dịch tiết từ đường hô hấp đi xuống hệ tiêu hóa, từ đó có thể góp phần gây lao ruột hoặc lao ổ bụng, dù đây không phải con đường lây lan thường gặp.

Điểm cần nhớ là lao ngoài phổi không phải lúc nào cũng có triệu chứng ở phổi. Ổ lao ban đầu có thể rất nhỏ, đã lành hoặc không gây biểu hiện rõ. Nếu có các dấu hiệu kéo dài như sưng hạch, đau lưng, đau đầu, sốt nhẹ, đau bụng hoặc sụt cân không rõ nguyên nhân, người bệnh nên đi khám để được xét nghiệm phù hợp.

Lao ngoài phổi có lây không?

Hầu hết các thể lao ngoài phổi không lây qua đường hô hấp như lao phổi. Lý do là ổ bệnh nằm ngoài phổi, nên vi khuẩn thường không phát tán ra ngoài qua ho, hắt hơi hoặc nói chuyện. Vì vậy, nếu sống cùng người mắc lao ngoài phổi, bạn không nên quá hoang mang.

Tuy nhiên, vẫn có một số trường hợp cần lưu ý. Lao ngoài phổi có thể lây nếu người bệnh đồng thời mắc lao phổi, có lao ở thanh quản/khoang miệng, hoặc có ổ áp-xe, vết thương hở chứa nhiều vi khuẩn. Nguy cơ cũng tăng khi dịch tiết từ ổ bệnh bị phát tán trong quá trình chăm sóc, rửa vết thương hoặc làm thủ thuật y tế.

Vì vậy, người mắc lao ngoài phổi vẫn nên được bác sĩ kiểm tra xem có lao phổi đi kèm hay không, thường qua khám lâm sàng, X-quang ngực và xét nghiệm đờm khi cần.

Ai có nguy cơ mắc lao ngoài phổi?

Không phải ai nhiễm vi khuẩn lao cũng bị lao ngoài phổi. Nguy cơ cao hơn ở những người có hệ miễn dịch yếu, vì cơ thể khó kiểm soát vi khuẩn lao lan từ phổi sang các cơ quan khác.

• Người nhiễm HIV/AIDS: Đây là nhóm nguy cơ cao nhất. Khi hệ miễn dịch suy giảm nặng, lao ngoài phổi có thể gặp nhiều hơn, thậm chí chiếm tỷ lệ rất cao ở nhóm đồng nhiễm HIV/lao.
• Trẻ em dưới 5 tuổi: Hệ miễn dịch chưa hoàn thiện nên dễ mắc các thể lao nặng như lao màng não hoặc lao kê.
• Người cao tuổi: Sức đề kháng giảm theo tuổi, nhất là khi có bệnh nền đi kèm.
• Người mắc bệnh mạn tính: Tiểu đường, suy thận mạn, bệnh gan hoặc bệnh tự miễn có thể làm cơ thể yếu hơn trước vi khuẩn lao.
• Người dùng thuốc ức chế miễn dịch: Bao gồm người dùng corticoid kéo dài, thuốc chống thải ghép hoặc thuốc điều trị ung thư.
• Người suy dinh dưỡng: Thiếu protein và vi chất dinh dưỡng làm giảm khả năng miễn dịch tự nhiên của cơ thể.

Nếu bạn thuộc nhóm nguy cơ cao và có triệu chứng kéo dài không rõ nguyên nhân như sốt nhẹ, sụt cân hoặc sưng hạch, nên đi khám sớm để được bác sĩ đánh giá nguy cơ lao ngoài phổi.
 

Các dạng lao ngoài phổi phổ biến

Lao ngoài phổi có thể ảnh hưởng đến hầu hết mọi cơ quan trong cơ thể, nhưng phổ biến nhất là lao hạch, lao màng phổi, lao xương khớp và lao màng não. Mỗi dạng có biểu hiện riêng, đôi khi dễ nhầm với bệnh lý khác nếu không được bác sĩ chuyên khoa thăm khám kỹ.

Lao hạch

Lao hạch là một trong những dạng lao ngoài phổi phổ biến nhất, thường gặp ở hạch vùng cổ, nhưng cũng có thể xuất hiện ở hạch nách, hạch bẹn, hạch trung thất hoặc hạch ổ bụng. Trong các trường hợp lao hạch ngoại vi, hạch cổ là vị trí thường gặp nhất, được PMC ghi nhận khoảng 60-90% tùy nghiên cứu và nhóm bệnh nhân.

• Cơ chế: Sau nhiễm lao ban đầu, vi khuẩn lao có thể lan theo đường bạch huyết hoặc đường máu đến các hạch, gây viêm và sưng hạch. Ở bệnh nhân nhiễm HIV hoặc người suy giảm miễn dịch, lao hạch có thể biểu hiện lan rộng hơn, bao gồm các hạch sâu như hạch trung thất hoặc hạch ổ bụng.
• Triệu chứng nhận biết: Hạch thường sưng to kéo dài, chắc, có thể di động và ít đau ở giai đoạn đầu. Nếu không được chẩn đoán và điều trị, hạch có thể dính vào mô xung quanh, mềm hóa, tạo mủ lạnh, vỡ mủ hoặc hình thành đường rò. Một số người bệnh có thể kèm triệu chứng toàn thân như sốt nhẹ, sụt cân, mệt mỏi hoặc đổ mồ hôi đêm, nhưng cũng có trường hợp không có biểu hiện rõ nên dễ bị bỏ qua.
• Hướng xử lý: Nếu bạn phát hiện hạch sưng ở cổ, nách hoặc bẹn kéo dài hơn 2-3 tuần, đặc biệt khi hạch không đau, ngày càng to, tái đi tái lại hoặc kèm sốt nhẹ, sụt cân, bạn nên đi khám. Bác sĩ có thể chỉ định siêu âm hạch, chọc hút tế bào bằng kim nhỏ, sinh thiết hạch, xét nghiệm AFB, nuôi cấy hoặc xét nghiệm sinh học phân tử như GeneXpert/NAAT để xác định nguyên nhân.

Lao màng phổi

Lao màng phổi là một trong những thể lao ngoài phổi thường gặp, xảy ra khi vi khuẩn lao gây viêm ở lớp màng bao quanh phổi, làm tích tụ dịch trong khoang màng phổi. Tình trạng này được gọi là tràn dịch màng phổi do lao.

• Cơ chế: Vi khuẩn lao từ ổ lao phổi lân cận hoặc qua đường máu xâm nhập màng phổi, gây phản ứng viêm và tiết dịch. Tình trạng này đặc biệt hay gặp ở người từng mắc lao phổi nhưng chưa được điều trị đúng cách.
• Triệu chứng nhận biết: Ban đầu, bạn có thể cảm thấy đau ngực một bên, rõ hơn khi hít sâu hoặc thay đổi tư thế. Sau đó xuất hiện ho khan và khó thở ngày càng tăng do dịch chèn ép phổi. Một số trường hợp diễn tiến âm thầm hơn với sốt nhẹ kéo dài, sụt cân và mệt mỏi.
• Hướng xử lý: Đau ngực kèm khó thở tăng dần là dấu hiệu cần đi khám ngay. Bác sĩ sẽ chụp X-quang, siêu âm và chọc dịch màng phổi để xác định nguyên nhân và mức độ tràn dịch.

Lao xương khớp (bệnh Pott)

Theo UpToDate, Lao xương khớp chiếm khoảng 10-35% các trường hợp lao ngoài phổi. Trong nhóm này, lao cột sống, còn gọi là bệnh Pott, là thể thường gặp nhất và chiếm gần 50% số ca lao xương khớp.

• Cơ chế: Vi khuẩn lao theo đường máu đến xương và khớp, gây phá hủy mô xương từ từ. Vị trí thường gặp nhất là đốt sống ngực dưới và thắt lưng trên.
• Triệu chứng nhận biết: Đau lưng hoặc đau khớp kéo dài nhiều tuần đến nhiều tháng, tăng dần theo thời gian, kèm co cứng cơ. Triệu chứng toàn thân (sốt, sụt cân) chỉ xuất hiện ở chưa đến 40% trường hợp, nên bệnh thường bị nhầm với đau lưng cơ học hoặc thoái hóa khớp. Ở lao khớp (thường gặp ở khớp háng hoặc khớp gối), triệu chứng bao gồm sưng, đau và hạn chế vận động ở một khớp duy nhất.
• Hướng xử lý: Đau lưng kéo dài trên 3 tuần không đáp ứng với giảm đau thông thường, đặc biệt kèm sốt nhẹ hoặc sụt cân, cần được chụp MRI và sinh thiết xương để loại trừ lao cột sống.

Lao màng não

Lao màng não là thể lao ngoài phổi nguy hiểm nhất, có tỷ lệ tử vong và di chứng thần kinh cao nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời, đặc biệt ở trẻ nhỏ và người suy giảm miễn dịch.

• Cơ chế: Vi khuẩn lao từ ổ nhiễm trùng khác (thường là phổi) lan qua máu xâm nhập vào màng não, gây viêm và tổn thương hệ thần kinh trung ương.
• Triệu chứng nhận biết: Bệnh thường khởi phát từ từ. Giai đoạn đầu có sốt kéo dài trên 5 ngày, đau đầu tăng dần và buồn nôn. Sau đó xuất hiện cứng cổ, sợ ánh sáng, rối loạn tri giác (lơ mơ, ngủ gà) và có thể dẫn đến co giật, liệt mặt, liệt nửa người hoặc hôn mê sâu.
• Hướng xử lý: Sốt kéo dài kèm đau đầu ngày càng nặng, nhất là ở trẻ nhỏ hoặc người nhiễm HIV, cần được khám ngay tại cơ sở có khả năng chọc dịch não tủy. Phát hiện và điều trị sớm là yếu tố quyết định tiên lượng.

Ngoài bốn thể phổ biến trên, lao ngoài phổi còn có thể gặp ở một số cơ quan khác:

Cách chẩn đoán lao ngoài phổi

Chẩn đoán lao ngoài phổi thường khó hơn lao phổi vì triệu chứng đa dạng, vị trí tổn thương khó tiếp cận và lượng vi khuẩn trong bệnh phẩm thường ít. Do đó, bác sĩ cần kết hợp nhiều phương pháp để tăng độ chính xác.

• Khám lâm sàng và khai thác tiền sử: Bác sĩ sẽ hỏi về tiền sử tiếp xúc với người mắc lao, từng điều trị lao, tình trạng miễn dịch như HIV, đái tháo đường, dùng thuốc ức chế miễn dịch, đồng thời đánh giá các triệu chứng tại vị trí nghi tổn thương và triệu chứng toàn thân như sốt kéo dài, sụt cân, mệt mỏi.
• Chẩn đoán hình ảnh: X-quang ngực giúp phát hiện lao phổi đi kèm hoặc tổn thương phổi cũ. Siêu âm, CT hoặc MRI hỗ trợ đánh giá hạch sâu, tràn dịch màng phổi, dịch ổ bụng, tổn thương xương khớp, cột sống hoặc màng não. Tuy nhiên, hình ảnh học chủ yếu giúp định vị tổn thương, chưa đủ để khẳng định lao trong mọi trường hợp.
• Xét nghiệm vi khuẩn học và sinh học phân tử: Bác sĩ có thể lấy bệnh phẩm từ dịch màng phổi, dịch não tủy, mủ hạch, nước tiểu, dịch khớp hoặc mô sinh thiết để làm AFB, nuôi cấy, GeneXpert/NAAT và kháng sinh đồ. Trong đó, nuôi cấy giúp xác nhận vi khuẩn lao, còn GeneXpert có ưu điểm cho kết quả nhanh và hỗ trợ phát hiện kháng rifampicin.
• Sinh thiết mô và xét nghiệm bổ trợ: Khi bệnh phẩm dịch chưa đủ kết luận, bác sĩ có thể chỉ định chọc hút hoặc sinh thiết hạch, màng phổi, xương hay cơ quan nghi tổn thương. Mẫu mô giúp tìm viêm hạt, hoại tử bã đậu và có thể gửi làm xét nghiệm vi sinh. Ngoài ra, ADA trong dịch màng phổi, dịch não tủy hoặc dịch ổ bụng có thể hỗ trợ định hướng lao, nhưng không phải xét nghiệm khẳng định tuyệt đối.

Loại xét nghiệm và số lượng mẫu bệnh phẩm cần được bác sĩ chỉ định sau khi thăm khám, tùy vị trí nghi lao ngoài phổi, mức độ bệnh và nguy cơ kháng thuốc của từng người bệnh.

Phương pháp điều trị lao ngoài phổi

Lao ngoài phổi có thể điều trị khỏi nếu được phát hiện sớm, dùng thuốc đúng phác đồ và tái khám đầy đủ. Theo Quyết định 162/QĐ-BYT năm 2024, điều trị lao nhạy cảm thuốc thường phối hợp nhiều thuốc kháng lao, chia thành giai đoạn tấn công và giai đoạn duy trì.

Lưu ý: R = Rifampicin, H = Isoniazid, Z = Pyrazinamide, E = Ethambutol. Liều thuốc phụ thuộc cân nặng, tuổi, chức năng gan thận, bệnh đi kèm và nguy cơ kháng thuốc, nên người bệnh không tự mua thuốc hoặc tự đổi liều.

Trong quá trình điều trị, một số người có thể gặp phản ứng nghịch thường như hạch to hơn, dịch tràn tăng hoặc sốt trở lại dù vẫn dùng thuốc đều. Tình trạng này không luôn đồng nghĩa với thất bại điều trị, nhưng cần bác sĩ đánh giá để loại trừ kháng thuốc, biến chứng hoặc dùng thuốc chưa đúng.

Phẫu thuật chỉ được cân nhắc khi có biến chứng nặng như lao cột sống chèn ép tủy, tràn mủ màng phổi, lao ổ bụng gây tắc/thủng ruột, lao màng não gây giãn não thất nặng hoặc lao màng tim gây chèn ép/co thắt.

Liều lượng và phác đồ cụ thể cần được bác sĩ chỉ định sau khi thăm khám trực tiếp.

Khi nào cần đi khám ngay?

Không phải mọi triệu chứng đều cần cấp cứu, nhưng một số dấu hiệu dưới đây là tín hiệu cảnh báo bạn nên đến cơ sở y tế sớm để được kiểm tra, đặc biệt nếu bạn thuộc nhóm nguy cơ cao.

Phòng ngừa lao ngoài phổi

Phòng ngừa lao ngoài phổi cũng chính là phòng ngừa nhiễm lao nói chung, vì đa số trường hợp bắt đầu khi vi khuẩn lao xâm nhập vào cơ thể qua đường hô hấp.

• Tiêm vắc-xin BCG cho trẻ sơ sinh: BCG không ngăn hoàn toàn việc nhiễm lao, nhưng giúp giảm nguy cơ mắc các thể lao nặng ở trẻ nhỏ như lao màng não và lao kê. Trẻ nên được tiêm trong tháng đầu sau sinh.
• Điều trị lao tiềm ẩn khi có chỉ định: Người có nguy cơ cao như tiếp xúc gần với bệnh nhân lao, nhiễm HIV hoặc đang dùng thuốc ức chế miễn dịch có thể được bác sĩ chỉ định điều trị dự phòng để giảm nguy cơ chuyển thành lao hoạt động.
• Duy trì lối sống lành mạnh: Ăn đủ chất, tập thể dục đều đặn, ngủ đủ giấc, hạn chế rượu bia và thuốc lá giúp hỗ trợ hệ miễn dịch.
• Khám sức khỏe định kỳ: Việc này đặc biệt quan trọng với người sống cùng hoặc tiếp xúc gần với bệnh nhân lao, người nhiễm HIV và người làm việc trong môi trường y tế.
• Giữ môi trường sống thông thoáng: Nhà ở có ánh sáng tự nhiên và thông khí tốt sẽ giúp giảm nguy cơ tích tụ vi khuẩn lao trong không khí.

Mọi người cùng hỏi

Lao ngoài phổi có chữa được không? Điều trị bao lâu?

Lao ngoài phổi có thể điều trị khỏi nếu được phát hiện sớm, dùng thuốc đúng phác đồ và tái khám đầy đủ. Thời gian điều trị tùy từng thể bệnh:

• Khoảng 6 tháng: Thường áp dụng với các thể như lao hạch, lao màng phổi, lao màng bụng.
• Khoảng 12 tháng: Thường áp dụng với lao màng não, lao hệ thần kinh trung ương hoặc lao xương khớp theo hướng dẫn của Bộ Y tế.

Người bệnh không nên tự ý ngừng thuốc khi thấy triệu chứng giảm, vì điều này có thể làm tăng nguy cơ tái phát và lao kháng thuốc.

Lao ngoài phổi có tái phát không?

Lao ngoài phổi có thể tái phát nếu người bệnh không điều trị đủ thời gian, uống thuốc không đều hoặc hệ miễn dịch suy giảm trở lại, ví dụ như nhiễm HIV chưa được kiểm soát hoặc đang dùng thuốc ức chế miễn dịch. Sau khi hoàn tất điều trị, người bệnh nên tái khám định kỳ theo lịch hẹn của bác sĩ để được theo dõi và phát hiện sớm dấu hiệu bất thường nếu có.

Sống chung với người mắc lao ngoài phổi có cần cách ly không?

Trong phần lớn trường hợp, người mắc lao ngoài phổi đơn thuần (không kèm lao phổi) không cần cách ly vì bệnh không lây qua đường hô hấp. Tuy nhiên, nên kiểm tra xem người bệnh có lao phổi đi kèm không bằng chụp X-quang ngực, vì nếu có thì vẫn cần biện pháp phòng lây.

Trẻ em có mắc lao ngoài phổi không?

Trẻ em, đặc biệt dưới 5 tuổi, có nguy cơ mắc lao ngoài phổi cao hơn người lớn do hệ miễn dịch chưa hoàn chỉnh. Các thể nguy hiểm nhất ở trẻ là lao màng não và lao kê. Tiêm vắc-xin BCG ngay sau sinh là biện pháp phòng ngừa quan trọng nhất cho trẻ.

Phản ứng nghịch thường khi điều trị lao ngoài phổi là gì?

Đây là hiện tượng triệu chứng tạm thời nặng lên (hạch to hơn, dịch tăng) dù đang điều trị đúng thuốc. Nguyên nhân là hệ miễn dịch đang phục hồi và phản ứng mạnh hơn với vi khuẩn, không phải thất bại điều trị. Tình trạng này thường tự cải thiện sau vài tuần, nhưng bạn cần thông báo bác sĩ để được theo dõi và điều chỉnh nếu cần.

Phát hiện sớm lao ngoài phổi tại Phòng Khám Lao Phổi Bs.Tẩn

Lao ngoài phổi có triệu chứng đa dạng và dễ bị bỏ sót nếu không được bác sĩ chuyên khoa đánh giá kỹ. Điểm quan trọng cần nhớ là phần lớn các thể lao ngoài phổi không lây qua không khí, có thể điều trị khỏi nếu phát hiện sớm và tuân thủ đúng phác đồ.

Nếu bạn có dấu hiệu kéo dài không rõ nguyên nhân như sưng hạch, đau lưng, đau đầu kèm sốt, sụt cân hoặc đổ mồ hôi đêm, đặc biệt khi thuộc nhóm nguy cơ cao, hãy đặt lịch thăm khám tại Phòng Khám Lao Phổi BS. Tẩn để được BS.CKII. Nguyễn Văn Tẩn trực tiếp đánh giá và tư vấn hướng xử lý phù hợp.

Nguồn tham khảo

• WHO Global Tuberculosis Report 2025 (https://www.who.int/teams/global-programme-on-tuberculosis-and-lung-health/tb-reports/global-tuberculosis-report-2025)
• Quyết định 162/QĐ-BYT năm 2024 - Hướng dẫn Chẩn đoán, điều trị và dự phòng bệnh Lao (https://thuvienphapluat.vn/van-ban/The-thao-Y-te/Quyet-dinh-162-QD-BYT-2024-tai-lieu-Huong-dan-Chan-doan-dieu-tri-va-du-phong-benh-Lao-596460.aspx)
• Ji Yeon Lee (2015). Diagnosis and Treatment of Extrapulmonary Tuberculosis. Tuberc Respir Dis (Seoul). 78(2):47-55. PMC4388900
• Cẩm nang MSD - Bệnh lao ngoài phổi (TB), Phiên bản dành cho chuyên gia (https://www.msdmanuals.com/vi/professional/bệnh-truyền-nhiễm/mycobacteria/bệnh-lao-ngoài-phổi-tb)
• Bộ Y tế Việt Nam - Chẩn đoán lao ngoài phổi (https://moh.gov.vn/en/chuong-trinh-muc-tieu-quoc-gia/-/asset_publisher/7ng11fEWgASC/content/cac-benh-lao-ngoai-phoi)
• WHO TB Knowledge Sharing Platform - Treatment of extrapulmonary TB (https://tbksp.who.int/en/node/3024)