Lao phổi kháng thuốc có chữa được không? Phác đồ mới nhất

Lao phổi kháng thuốc vẫn điều trị được nếu phát hiện sớm và tuân thủ đúng phác đồ, dù hành trình dài hơn lao thông thường. Bài viết của Phòng khám của BS.CKII. Nguyễn Văn Tẩn giúp bạn hiểu rõ phân loại, nguyên nhân và phác đồ mới nhất. Nội dung mang tính giáo dục sức khỏe, không thay thế chẩn đoán của bác sĩ.

Lao phổi kháng thuốc là gì?

Lao phổi kháng thuốc là tình trạng vi khuẩn lao (Mycobacterium tuberculosis) không còn bị tiêu diệt bởi một hoặc nhiều loại thuốc chống lao, khiến việc điều trị trở nên khó khăn hơn và thời gian kéo dài hơn so với lao thông thường.

Ở người mắc lao thông thường, phác đồ chuẩn kéo dài khoảng 6 tháng với các thuốc hàng một như isoniazid và rifampicin. Khi vi khuẩn kháng lại các thuốc này, bác sĩ phải chuyển sang thuốc hàng hai, mạnh hơn nhưng cũng nhiều tác dụng phụ hơn, với thời gian điều trị có thể lên đến 18 đến 20 tháng.

Theo Global TB Report 2024 ghi Việt Nam xếp thứ 12 về gánh nặng lao và thứ 10 về lao đa kháng thuốc MDR-TB.

Phân loại lao phổi kháng thuốc

Lao phổi kháng thuốc được chia thành nhiều mức độ dựa trên kết quả xét nghiệm kháng sinh đồ, từ nhẹ (chỉ kháng một thuốc) đến nặng nhất (kháng gần như toàn bộ thuốc hiện có). Việc xác định đúng mức độ kháng giúp bác sĩ chọn phác đồ phù hợp nhất cho từng người bệnh.

Bảng dưới đây tóm tắt 5 mức phân loại chính theo hướng dẫn của Bộ Y tế và WHO:

Lưu ý: Phân loại dựa trên kết quả xét nghiệm kháng sinh đồ. Bác sĩ chuyên khoa sẽ chỉ định phác đồ phù hợp với từng mức độ kháng cụ thể.

Nguyên nhân dẫn đến lao phổi kháng thuốc

Vi khuẩn lao trở nên kháng thuốc chủ yếu do hai con đường: kháng thuốc thứ phát (hình thành trong quá trình điều trị không đúng cách) và kháng thuốc tiên phát (người bệnh nhiễm phải chủng vi khuẩn đã kháng sẵn từ nguồn lây trong cộng đồng).

Nguyên nhân phổ biến nhất là không tuân thủ phác đồ điều trị. Khi người bệnh tự ý ngừng thuốc sớm, bỏ liều hoặc uống không đúng giờ, nồng độ thuốc trong máu giảm xuống dưới mức cần thiết. Lúc này, phần lớn vi khuẩn lao bị tiêu diệt, nhưng một số ít mang đột biến gen tự nhiên cho phép chúng chịu được thuốc. Những vi khuẩn này sống sót, nhân lên và dần thay thế chủng nhạy thuốc.

Đây là cơ chế "chọn lọc tự nhiên": thuốc vô tình loại bỏ vi khuẩn yếu và chừa lại vi khuẩn kháng. Bỏ một liều thuốc không đơn giản là "quên một viên" mà là tạo cơ hội cho chủng kháng nhân lên. Khi đủ số lượng, vi khuẩn kháng chiếm ưu thế và thuốc ban đầu không còn tác dụng.

Ngoài ra, một số nguyên nhân khác cũng góp phần:

• Bác sĩ kê đơn chưa phù hợp: Phối hợp thuốc không đúng hoặc liều lượng không đủ, đặc biệt khi người bệnh được điều trị bởi cơ sở không chuyên khoa lao.
• Lây nhiễm trực tiếp chủng kháng: Người khỏe mạnh hít phải vi khuẩn lao kháng thuốc từ bệnh nhân trong cộng đồng, mắc bệnh ngay từ đầu với chủng đã kháng (gọi là kháng thuốc tiên phát).
• Hệ miễn dịch suy yếu: Người sống chung với HIV, tiểu đường hoặc đang dùng thuốc ức chế miễn dịch có nguy cơ cao hơn, vì hệ miễn dịch không hỗ trợ thuốc tiêu diệt vi khuẩn hiệu quả.

Liều lượng và phác đồ cụ thể cần được bác sĩ chỉ định sau khi thăm khám trực tiếp.

Triệu chứng nhận biết lao phổi kháng thuốc

Triệu chứng lao phổi kháng thuốc tương tự lao thông thường, nhưng điểm khác biệt quan trọng là các dấu hiệu không thuyên giảm hoặc quay trở lại sau một thời gian điều trị, cho thấy phác đồ hiện tại không còn hiệu quả.

Dấu hiệu bạn tự nhận ra

Các biểu hiện thường gặp mà bạn có thể tự theo dõi bao gồm:

Ho kéo dài không giảm sau 2 đến 3 tuần điều trị, ho có đờm hoặc ho ra máu. Sốt về chiều hoặc ban đêm kèm đổ mồ hôi nhiều, dù đã uống thuốc đều đặn. Sụt cân nhanh, mệt mỏi kéo dài, chán ăn và mất ngủ. Đau tức ngực, khó thở tăng dần.

Đặc điểm nhận dạng quan trọng nhất: các triệu chứng trên có thể giảm nhẹ trong thời gian ngắn rồi tái phát với mức độ nặng hơn. Nếu bạn đang điều trị lao mà triệu chứng không cải thiện sau giai đoạn tấn công (2 tháng đầu), đây là tín hiệu cần báo bác sĩ ngay.

Kết quả xét nghiệm bác sĩ phát hiện

Bên cạnh triệu chứng lâm sàng, bác sĩ dựa vào các kết quả xét nghiệm để xác định kháng thuốc:

Xét nghiệm nhuộm soi trực tiếp tìm vi khuẩn lao trong đờm (AFB, viết tắt của Acid-Fast Bacilli) cho kết quả dương tính liên tục, hoặc âm tính rồi dương tính trở lại. Kháng sinh đồ cho thấy vi khuẩn kháng với thuốc chống lao hàng một hoặc hàng hai. Hình ảnh X-quang phổi có thể xuất hiện tổn thương mới hoặc tổn thương lan rộng hơn dù đang điều trị.

Cách chẩn đoán lao phổi kháng thuốc

Để xác định chính xác lao kháng thuốc, bác sĩ không chỉ dựa vào triệu chứng mà cần xét nghiệm chuyên sâu nhằm tìm ra vi khuẩn lao đang kháng với loại thuốc nào, từ đó chọn phác đồ phù hợp nhất.

• Xét nghiệm nhanh GeneXpert MTB/RIF: Đây là phương pháp được ưu tiên hàng đầu theo hướng dẫn của Bộ Y tế (QĐ 162/QĐ-BYT năm 2024). Chỉ cần mẫu đờm, kết quả có trong khoảng 2 giờ, cho biết người bệnh có nhiễm vi khuẩn lao hay không và vi khuẩn có kháng rifampicin (thuốc chủ lực) hay không.
• Xét nghiệm LPA (Line Probe Assay): Phát hiện đột biến gen kháng thuốc trong mẫu đờm, cho kết quả trong 1 đến 2 ngày. Xét nghiệm này giúp xác định thêm tình trạng kháng isoniazid và fluoroquinolone.
• Nuôi cấy vi khuẩn và kháng sinh đồ đầy đủ: Là tiêu chuẩn vàng trong chẩn đoán. Mẫu đờm được nuôi trong môi trường đặc biệt để vi khuẩn phát triển, sau đó thử với từng loại thuốc. Thời gian chờ kết quả từ 2 đến 8 tuần, nhưng cho thông tin chính xác nhất về mức độ kháng thuốc.

Nếu kết quả GeneXpert cho thấy kháng rifampicin, bác sĩ sẽ chỉ định thêm nuôi cấy và kháng sinh đồ đầy đủ để xây dựng phác đồ cá nhân hóa cho từng người bệnh.

Điều trị lao phổi kháng thuốc

Lao phổi kháng thuốc có thể điều trị thành công nếu phát hiện đúng mức độ kháng và áp dụng phác đồ điều trị lao phù hợp. Theo ước tính WHO những năm gần đây, tỷ lệ điều trị thành công MDR/RR-TB toàn cầu chỉ khoảng 60–62% Đáng chú ý, Phác đồ chuẩn khuyến cáo là BPaL (bedaquiline, pretomanid, linezolid) hoặc BPaLM (bedaquiline, pretomanid, linezolid, moxifloxacin)

Phác đồ ngắn hạn BPaLM (6 đến 9 tháng)

Năm 2022 WHO khuyến cáo phác đồ hoàn toàn uống 6 tháng BPaL/BPaLM, trong đó BPaL là bedaquiline + pretomanid + linezolid, còn BPaLM bổ sung thêm moxifloxaci. Đây là bước ngoặt lớn nhất trong điều trị lao kháng thuốc vì rút ngắn thời gian từ 18 đến 20 tháng xuống chỉ còn 6 đến 9 tháng, hoàn toàn bằng thuốc uống (không cần tiêm).

Phác đồ dài hạn (18 đến 20 tháng)

Khi người bệnh không đủ điều kiện sử dụng phác đồ ngắn hạn (ví dụ đã dùng thuốc trong phác đồ BPaLM trên 1 tháng, kháng fluoroquinolone hoặc có tổn thương phổi rộng), bác sĩ sẽ chỉ định phác đồ dài hạn kéo dài 18 đến 20 tháng.

Phác đồ này xây dựng theo nguyên tắc ưu tiên thuốc nhóm A (bedaquiline, fluoroquinolone, linezolid), bổ sung nhóm B (clofazimine, cycloserine) và nhóm C khi cần, dựa trên kết quả kháng sinh đồ của từng người bệnh. WHO ưu tiên phác đồ hoàn toàn uống và chỉ dùng thuốc tiêm cho một tỷ lệ rất nhỏ bệnh nhân trong phác đồ dài hạn khi thật cần thiết, chứ không loại bỏ hoàn toàn thuốc tiêm

Bảng so sánh hai loại phác đồ:

Tác dụng phụ cần theo dõi

Thuốc điều trị lao kháng thuốc thường mạnh hơn thuốc lao hàng một, nên người bệnh có thể gặp nhiều tác dụng phụ hơn. Một số phản ứng thường gặp cần chú ý:

• Buồn nôn, đau bụng và tiêu chảy: Thường xuất hiện nhiều nhất trong tuần đầu dùng thuốc. Tình trạng này có thể giảm nếu uống thuốc sau bữa ăn, nhưng nên làm theo hướng dẫn của bác sĩ.
• Đau cơ, đau khớp và ngứa ngoài da: Có thể liên quan đến một số thuốc như clofazimine và fluoroquinolone. Nếu triệu chứng kéo dài hoặc nặng hơn, cần báo bác sĩ để được kiểm tra.
• Tê bì tay chân: Có thể là dấu hiệu viêm dây thần kinh ngoại biên do linezolid. Người bệnh cần báo bác sĩ ngay để được điều chỉnh liều hoặc xử trí kịp thời.

Các tác dụng phụ nghiêm trọng cần cấp cứu bao gồm: Vàng da (tổn thương gan), rối loạn nhịp tim (do bedaquiline kéo dài khoảng QTc), ù tai hoặc giảm thính lực, thay đổi thị lực và các triệu chứng tâm thần bất thường. Khi gặp bất kỳ dấu hiệu nào trong số này, bạn cần liên hệ bác sĩ ngay để đánh giá và điều chỉnh phác đồ.

Liều lượng và phác đồ cụ thể cần được bác sĩ chỉ định sau khi thăm khám trực tiếp.

Khi nào cần đi khám hoặc cấp cứu?

Không phải mọi cơn ho đều cần cấp cứu, nhưng một số dấu hiệu là tín hiệu cảnh báo không nên chờ đợi. Bảng dưới đây giúp bạn phân biệt tình huống cần đặt lịch khám sớm và tình huống cần đến viện ngay.

Phòng ngừa lao phổi kháng thuốc

Phòng ngừa lao kháng thuốc hiệu quả nhất không phải vaccine hay thuốc đặc biệt nào, mà là tuân thủ đúng phác đồ điều trị lao ngay từ đầu. Phần lớn các trường hợp lao đa kháng thuốc hình thành từ việc bỏ thuốc giữa chừng hoặc uống không đều.

Người bệnh cần làm gì?

• Uống thuốc đúng liều, đúng giờ, đủ thời gian: Đây là nguyên tắc quan trọng nhất. Phác đồ lao thông thường kéo dài 6 tháng, lao kháng thuốc từ 6 đến 20 tháng. Ngừng thuốc sớm dù chỉ vài tuần cũng đủ tạo điều kiện cho vi khuẩn kháng phát triển.
• Tái khám đúng hẹn và báo ngay tác dụng phụ: Nếu gặp vàng da, hồi hộp, khó thở, tê bì tay chân hoặc rối loạn tâm trạng, bạn cần thông báo ngay cho bác sĩ để được điều chỉnh phác đồ an toàn. Không tự ý dừng hoặc đổi thuốc.
• Đi khám sớm khi có triệu chứng nghi lao: Ho kéo dài trên 3 tuần, đau ngực, ho ra máu, sốt kéo dài hoặc sụt cân không rõ nguyên nhân. Phát hiện sớm giúp điều trị đúng từ đầu, tránh kháng thuốc.
• Vệ sinh hô hấp trong giai đoạn lây: Đeo khẩu trang khi tiếp xúc người khác, che miệng khi ho, rửa tay thường xuyên. Ngủ phòng riêng và mở cửa sổ cho thoáng khí giúp giảm nguy cơ lây cho người thân.

Gia đình và cộng đồng

• Hiểu đường lây: Lao lây qua không khí khi người bệnh ho, hắt hơi hoặc nói chuyện, nhất là trong phòng kín, ít thông gió. Gia đình nên ưu tiên sinh hoạt ở nơi thoáng, mở cửa sổ khi ở chung phòng.
• Hỗ trợ người bệnh điều trị đúng cách: Nhắc người bệnh uống thuốc đúng giờ, đi tái khám đúng lịch và theo dõi các dấu hiệu bất thường để báo bác sĩ. Sự hỗ trợ của gia đình giúp người bệnh dễ duy trì điều trị và hạn chế bỏ thuốc giữa chừng.
• Bảo vệ người có hệ miễn dịch yếu: Người đang mắc bệnh mạn tính, nhiễm HIV hoặc dùng thuốc ức chế miễn dịch nên hạn chế tiếp xúc trực tiếp với người bệnh lao. Nếu thuộc nhóm nguy cơ cao, cần hỏi bác sĩ về việc điều trị dự phòng lao.

Mọi người cùng hỏi

Chi phí điều trị lao kháng thuốc bao nhiêu?

Nếu tính chi phí nội trú, một nghiên cứu tại Bệnh viện Phổi Trung ương năm 2024 ghi nhận chi phí trung bình khoảng 35,17 triệu đồng/người bệnh. Trong đó, BHYT chi trả khoảng 61,6%, người bệnh tự chi trả khoảng 38,4%. Các khoản tốn nhất là thuốc ngoài lao, xét nghiệm và ngày giường điều trị.

Lao kháng thuốc có lây không?

Có. Lao phổi kháng thuốc lây qua đường hô hấp giống lao thông thường. Điểm đáng lưu ý là người mắc lao kháng thuốc thường có thời gian điều trị dài hơn, nghĩa là giai đoạn có khả năng lây nhiễm cũng kéo dài hơn. Người tiếp xúc gần với bệnh nhân lao kháng thuốc nếu bị lây nhiễm sẽ mắc ngay chủng kháng, khiến việc điều trị khó khăn từ đầu.

Bệnh nhân lao kháng thuốc có được điều trị tại nhà không?

Có thể, nhưng cần điều kiện. Theo hướng dẫn của Bộ Y tế, người bệnh lao đa kháng nên điều trị nội trú khoảng 2 tuần đầu để theo dõi khả năng dung nạp thuốc. Sau đó, nếu tình trạng ổn định, có thể chuyển sang điều trị ngoại trú tại nhà dưới sự giám sát trực tiếp (DOT, tức Directly Observed Therapy) của nhân viên y tế địa phương. Bạn vẫn cần tái khám định kỳ hàng tháng tại cơ sở điều trị lao đa kháng.

Lao kháng thuốc có tái phát không?

Có nguy cơ tái phát, đặc biệt khi người bệnh không hoàn thành đủ liệu trình hoặc có hệ miễn dịch suy yếu. Ngoài ra, sau khi điều trị khỏi, nếu tiếp xúc với nguồn lây mới trong môi trường đông đúc và kém thông gió, vẫn có khả năng nhiễm lại. Vì vậy, việc hoàn thành đầy đủ phác đồ và duy trì thói quen phòng ngừa sau điều trị là rất cần thiết.

Lao phổi kháng thuốc cần phát hiện sớm và điều trị đúng phác đồ

Lao phổi kháng thuốc là tình trạng khó điều trị hơn lao thông thường, nhưng vẫn có thể điều trị được nếu phát hiện sớm và dùng thuốc đúng phác đồ.

Với các phác đồ mới như BPaLM, thời gian điều trị theo khuyến cáo của WHO là 6 tháng (26 tuần). Riêng phác đồ BPaL không có moxifloxacin có thể được bác sĩ cân nhắc kéo dài tối đa khoảng 9 tháng nếu người bệnh đáp ứng chậm.

Điều quan trọng nhất là không tự ý ngừng thuốc, không bỏ liều và tái khám đúng hẹn. Nếu đang điều trị lao nhưng triệu chứng không cải thiện, hoặc nghi ngờ đã tiếp xúc với nguồn lây lao kháng thuốc, bạn nên đến phòng khám chuyên khoa để được xét nghiệm và tư vấn phác đồ phù hợp.

Nguồn tham khảo:

• WHO Global Tuberculosis Report 2025 (https://www.who.int/teams/global-programme-on-tuberculosis-and-lung-health/tb-reports/global-tuberculosis-report-2025)
• WHO Global Tuberculosis Report 2024 (https://www.who.int/teams/global-programme-on-tuberculosis-and-lung-health/tb-reports/global-tuberculosis-report-2024)
• QĐ 162/QĐ-BYT năm 2024: Hướng dẫn Chẩn đoán, điều trị và dự phòng bệnh Lao (https://thuvienphapluat.vn/van-ban/The-thao-Y-te/Quyet-dinh-162-QD-BYT-2024-tai-lieu-Huong-dan-Chan-doan-dieu-tri-va-du-phong-benh-Lao-596460.aspx)
• WHO Consolidated guidelines on tuberculosis: Drug-resistant TB treatment (https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK613101/)
• CDC (2025) Clinical overview: Drug-Resistant TB (https://www.cdc.gov/tb/hcp/clinical-overview/drug-resistant-tuberculosis-disease.html)
• Chi phí y tế trong điều trị bệnh lao phổi nội trú có BHYT tại BV Phổi Vĩnh Long 2023 (https://sti.vista.gov.vn)