Xét nghiệm đờm AFB là gì? Quy trình thực hiện và ý nghĩa kết quả

Xét nghiệm AFB là gì?

Xét nghiệm AFB (Acid-Fast Bacillus) là kỹ thuật nhuộm màu đặc biệt giúp phát hiện vi khuẩn lao Mycobacterium tuberculosis trong mẫu bệnh phẩm, thường là đờm, khi quan sát dưới kính hiển vi. Đây là phương pháp chẩn đoán lao phổi nhanh, đơn giản và được sử dụng phổ biến nhất hiện nay, còn được gọi với tên khác là xét nghiệm BK.

Theo WHO Global Tuberculosis Report 2025, năm 2024 toàn thế giới ghi nhận khoảng 10,7 triệu ca mắc lao mới và 1,23 triệu ca tử vong, trong đó Việt Nam vẫn nằm trong danh sách 30 quốc gia có gánh nặng bệnh lao cao nhất thế giới. Xét nghiệm AFB tiếp tục là công cụ phát hiện sớm không thể thiếu tại các cơ sở y tế tuyến cơ sở nhờ tính đơn giản, nhanh và chi phí thấp.

Một trường hợp lâm sàng điển hình minh họa rõ vai trò thực tế của xét nghiệm này: Patient nam 48 tuổi đến khám vì ho kéo dài 3 tuần, sụt 3kg trong 2 tháng và sốt nhẹ về chiều. Xét nghiệm AFB đờm trả về một trong hai loại kết quả: âm tính nghĩa là không tìm thấy vi khuẩn lao trong mẫu, dương tính nghĩa là có vi khuẩn lao và được chia thành ba mức 1+, 2+, 3+ theo số lượng vi khuẩn quan sát được, mức càng cao thì bệnh càng nặng và nguy cơ lây cho người xung quanh càng lớn. Bệnh nhân này có kết quả dương tính 2+, tức ở mức trung bình, đủ để bác sĩ xác định chẩn đoán lao phổi và bắt đầu điều trị ngay trong ngày mà không cần chờ kết quả nuôi cấy kéo dài từ 4 đến 12 tuần, qua đó ngăn chặn kịp thời nguy cơ lây lan ra cộng đồng.

Khi nào nên làm xét nghiệm AFB?

Ho kéo dài mà không rõ nguyên nhân là một trong những triệu chứng có thể gợi ý lao phổi, tuy nhiên đây cũng là biểu hiện chung của nhiều bệnh lý hô hấp khác, do đó bác sĩ cần kết hợp thêm các triệu chứng và xét nghiệm liên quan để có hướng chẩn đoán phù hợp. Theo CDC, triệu chứng gợi ý cần làm xét nghiệm AFB bao gồm ho dai dẳng trên 2 tuần (có thể ho khan hoặc ho có đờm; ho ra máu ít gặp hơn và thường xuất hiện ở giai đoạn muộn hơn), kèm theo sốt, đổ mồ hôi đêm, mệt mỏi và sụt cân không rõ lý do. Ngoài triệu chứng lâm sàng, bác sĩ cũng chỉ định xét nghiệm AFB trong các trường hợp sau:

• Kết quả sàng lọc lao dương tính: Xét nghiệm da (TST) hoặc xét nghiệm máu (IGRA) dương tính cần được xác nhận thêm bằng AFB để phân biệt lao tiềm ẩn và lao hoạt động.
• X-quang phổi có hình ảnh bất thường: Hình ảnh trên phim X-quang xuất hiện các đốm mờ, vùng thâm nhiễm (tức là vùng mô phổi bị viêm, dịch hoặc tế bào bất thường tích tụ khiến phổi trông đặc hơn bình thường trên phim) hoặc các vùng mô phổi bị hoại tử, tan chảy và thoát ra ngoài để lại khoang rỗng bên trong phổi, gợi ý tổn thương lao dù chưa có triệu chứng rõ ràng.
• Tiếp xúc gần với người mắc lao: Sống chung hoặc thường xuyên tiếp xúc với bệnh nhân lao phổi AFB dương tính.
• Nhóm nguy cơ cao: Người nhiễm HIV hoặc suy giảm miễn dịch, người cao tuổi, trẻ nhỏ chưa tiêm BCG, người đang dùng thuốc ức chế miễn dịch.
• Môi trường làm việc hoặc sinh sống nguy cơ cao: Nhân viên y tế, người sống trong khu vực đông đúc thiếu thông gió như trại giam, cơ sở tập trung.
• Theo dõi điều trị lao: Người đang trong phác đồ điều trị cần xét nghiệm AFB định kỳ để đánh giá hiệu quả và xác nhận âm hóa đờm.

Phương pháp xét nghiệm AFB

Mẫu bệnh phẩm được trải mỏng lên lam kính, nhuộm bằng thuốc nhuộm carbol fuchsin kết hợp hơ nóng để thuốc thấm qua vách tế bào vi khuẩn:

• Nhuộm Ziehl-Neelsen (ZN): Đây là phương pháp chuẩn và phổ biến nhất tại Việt Nam. Mẫu bệnh phẩm được trải mỏng lên lam kính, nhuộm bằng thuốc nhuộm carbol fuchsin kết hợp hơ nóng để thuốc thấm qua vách tế bào vi khuẩn. Nhờ vách tế bào chứa hàm lượng lớn acid mycolic, vi khuẩn lao giữ lại màu đỏ fuchsin khi tẩy bằng cồn-acid, trong khi các vi khuẩn khác bị tẩy màu và bắt màu xanh của thuốc nhuộm nền methylene blue. Kỹ thuật viên quan sát dưới kính hiển vi quang học ở độ phóng đại x100 để đếm và ghi nhận số lượng vi khuẩn. Kết quả thường có sau khoảng 2 giờ.
• Nhuộm huỳnh quang Auramine-Rhodamine: Phương pháp này nhạy hơn Ziehl-Neelsen, vi khuẩn lao phát sáng vàng hoặc xanh dưới kính hiển vi huỳnh quang thay vì màu đỏ. WHO khuyến khích áp dụng tại các cơ sở có điều kiện vì giúp đọc kết quả nhanh và phát hiện được lượng vi khuẩn thấp hơn.

Quy trình xét nghiệm AFB được thực hiện như thế nào?

Lần đầu được chỉ định xét nghiệm AFB, không ít người lo lắng vì không biết quy trình diễn ra như thế nào và mình cần chuẩn bị gì. Thực tế đây là xét nghiệm khá đơn giản, chỉ cần làm đúng từng bước để đảm bảo mẫu đạt chất lượng:

• Bước 1 - Chuẩn bị trước khi lấy mẫu: Súc miệng bằng nước lọc sạch để loại bỏ tạp chất, không dùng nước muối hay nước sát khuẩn. Không ăn trước khi lấy mẫu buổi sáng.
• Bước 2 - Kỹ thuật lấy đờm: Hít vào thật sâu, thở ra thật mạnh, lặp lại 3 lần để tạo cơn ho. Sau đó ho mạnh khạc đờm sâu từ trong lồng ngực vào cốc chuyên dụng đã mở sẵn nắp. Đờm đạt chất lượng phải đặc, có chất nhầy hoặc mủ, thể tích tối thiểu 2ml, không phải nước bọt. Nếu khó khạc có thể hỗ trợ bằng vỗ rung hoặc khí dung nước muối ấm.
• Bước 3 - Số lượng và thời điểm lấy mẫu: Theo Hướng dẫn 1314/QĐ-BYT 2020, bệnh nhân lấy 2 mẫu đờm tại chỗ cách nhau ít nhất 2 giờ để có kết quả chẩn đoán ngay trong ngày. Trường hợp không tự khạc được, bác sĩ có thể lấy mẫu qua nội soi phế quản.
• Bước 4 - Xử lý tại phòng xét nghiệm: Kỹ thuật viên dàn mỏng mẫu đờm lên lam kính, cố định và nhuộm bằng kỹ thuật Ziehl-Neelsen. Thuốc nhuộm carbol fuchsin được hơ nóng để thấm qua vách vi khuẩn, sau đó tẩy màu bằng cồn-acid. Vi khuẩn lao giữ màu đỏ trên nền xanh của thuốc nhuộm nền methylene blue.
• Bước 5 - Đọc và trả kết quả: Kỹ thuật viên quan sát dưới kính hiển vi ở độ phóng đại x100, đếm số lượng vi khuẩn và ghi nhận kết quả theo thang WHO-IUATLD. Toàn bộ quy trình thường hoàn thành trong khoảng 2 giờ.

>>> Tìm hiểu thêm về xét nghiệm đờm bao lâu có kết quả

Chẩn đoán lao phổi với xét nghiệm đờm AFB

Mặc dù AFB là bước kiểm tra đầu tiên bác sĩ thường nghĩ đến khi nghi ngờ lao phổi, nhưng chỉ một mình kết quả này thôi thì chưa đủ để kết luận bệnh. Bác sĩ cần xem xét thêm nhiều yếu tố khác như bệnh nhân có từng tiếp xúc với người bị lao không, có các triệu chứng như ho kéo dài, sụt cân, sốt về chiều hay không, và kết quả từ các kiểm tra bổ sung như chụp X-quang phổi, GeneXpert hoặc nuôi cấy vi khuẩn lao. Chỉ khi kết hợp tất cả các thông tin đó lại, bác sĩ mới có thể đưa ra kết luận chính xác.

Chẩn đoán lao phổi AFB dương tính

Lao phổi AFB dương tính (AFB+) là tình trạng lao phổi hoạt động được xác định khi xét nghiệm nhuộm soi đờm dưới kính hiển vi phát hiện vi khuẩn kháng cồn-acid (BK), đồng nghĩa với việc bệnh nhân đang trong giai đoạn có khả năng lây truyền cho người xung quanh.

Để đưa ra chẩn đoán, bác sĩ dựa trên sự kết hợp của nhiều yếu tố gồm kết quả nhuộm soi đờm, hình ảnh tổn thương phổi trên phim X-quang, cùng các biểu hiện lâm sàng như ho kéo dài, sốt nhẹ về chiều và sụt cân không rõ nguyên nhân. Trong một số trường hợp, xét nghiệm Xpert MTB/RIF có thể được chỉ định bổ sung nhằm xác nhận sự hiện diện của vi khuẩn lao và phát hiện sớm tình trạng kháng thuốc nếu có.

Chẩn đoán lao phổi AFB âm tính

Lao phổi AFB âm tính (AFB-) là trường hợp bệnh nhân có đầy đủ biểu hiện lâm sàng và hình ảnh X-quang cho thấy tổn thương lao đang tiến triển, nhưng cả hai lần xét nghiệm nhuộm soi đờm trực tiếp đều không tìm thấy vi khuẩn lao.

Điều này không có nghĩa là bệnh nhân không mắc lao, mà có thể do lượng vi khuẩn trong mẫu đờm quá thấp để phát hiện bằng phương pháp thông thường. Vì vậy, để có kết luận chính xác, bác sĩ cần chỉ định thêm các kỹ thuật có độ nhạy cao hơn như xét nghiệm Xpert MTB/RIF để phát hiện vật liệu di truyền của vi khuẩn lao, hoặc nuôi cấy đờm để xác nhận sự hiện diện của vi khuẩn trong mẫu bệnh phẩm.

Lưu ý: Lao phổi AFB dương tính và âm tính đều cần điều trị theo đúng phác đồ của Bộ Y tế, không có sự khác biệt về triệu chứng hay cách điều trị giữa hai thể này.

Cách đọc kết quả xét nghiệm AFB

Tờ kết quả AFB đầy ký hiệu nhưng không có giải thích, và đó là lý do bài viết này tổng hợp đầy đủ cách đọc để bạn hiểu rõ ngay khi cầm trên tay. Theo thang phân loại WHO-IUATLD được Chương trình Chống lao Quốc gia Việt Nam áp dụng, kết quả được ghi nhận dựa trên số lượng vi khuẩn quan sát được trong các vi trường dưới kính hiển vi:

Mức độ dương tính càng cao phản ánh lượng vi khuẩn trong mẫu càng nhiều, đồng nghĩa với khả năng lây nhiễm cho cộng đồng càng lớn. Bệnh nhân AFB 3+ được xếp vào nhóm nguồn lây chính và cần được cách ly, điều trị ưu tiên ngay.

Tuy nhiên, có một điều quan trọng bạn cần hiểu rõ: Kết quả âm tính không có nghĩa là chắc chắn không mắc lao. Theo Hướng dẫn 1314/QĐ-BYT 2020 của Bộ Y tế, bệnh nhân vẫn có thể được kết luận mắc lao phổi dù xét nghiệm AFB âm tính, khi có ít nhất 2 mẫu đờm AFB âm tính kết hợp với một trong các điều kiện sau:

• Hình ảnh tổn thương nghi lao tiến triển trên X-quang phổi (dấu hiệu bác sĩ quan sát được qua hình ảnh học).
• Kết quả GeneXpert MTB/RIF dương tính hoặc nuôi cấy BK dương tính.
• Với người nhiễm HIV: chỉ cần 1 mẫu AFB dương tính là đủ tiêu chuẩn.

Đây cũng là lý do tại sao kết quả AFB âm tính rồi mà bác sĩ vẫn chỉ định làm thêm GeneXpert hoặc X-quang. Đó không phải dấu hiệu đáng lo, mà là quy trình chẩn đoán đúng chuẩn để không bỏ sót ca lao trong cộng đồng.

Những lưu ý khi xét nghiệm AFB

Độ chính xác của xét nghiệm AFB phụ thuộc phần lớn vào cách bạn chuẩn bị trước đó, và đây là những điều bác sĩ thường không có thời gian dặn hết.

• Không dùng kháng sinh trước khi xét nghiệm: Ngay cả vài ngày dùng thuốc cũng có thể ức chế vi khuẩn và cho kết quả âm tính giả. Nên xét nghiệm trước khi bắt đầu điều trị hoặc thông báo rõ cho bác sĩ nếu đang dùng thuốc.
• Chỉ súc miệng bằng nước lọc sạch: Nước muối hay nước sát khuẩn có thể chứa vi khuẩn làm nhiễm mẫu, dẫn đến kết quả dương tính giả.
• Không ăn trước khi lấy đờm buổi sáng: Thức ăn còn sót trong miệng có thể lẫn vào mẫu, làm giảm chất lượng bệnh phẩm.
• Trao đổi với bác sĩ nếu kết quả không khớp với triệu chứng bạn đang gặp: Dương tính hay âm tính đều cần được đọc trong bối cảnh lâm sàng cụ thể. Nếu có điều gì chưa rõ trên tờ kết quả, hãy hỏi trực tiếp thay vì tự diễn giải.
• Xét nghiệm theo dõi định kỳ trong điều trị: Bệnh nhân cần xét nghiệm AFB hàng tháng cho đến khi âm tính liên tiếp ít nhất 2 lần để xác nhận điều trị hiệu quả.
• Lấy mẫu đúng nơi: Nên thực hiện ngoài trời hoặc phòng thông gió tốt vì vi khuẩn lao lây qua đường hô hấp khi ho khạc.

Tìm hiểu thêm về các bài viết liên quan: 

• Xét nghiệm ADA là gì
• Quy trình khám lao phổi

Nguồn tham khảo:

1. WHO Global Tuberculosis Report 2025 
2. MedlinePlus (NIH) - Acid-Fast Bacillus (AFB) Tests
3. CDC - Clinical and Laboratory Diagnosis for Tuberculosis 
4. WHO-IUATLD AFB Grading Scale (MSF Medical Guidelines) 
5. WHO GeneXpert MTB/RIF Policy Guidance 
6. Hướng dẫn chẩn đoán, điều trị và dự phòng bệnh lao 1314/QĐ-BYT 2020 
7. NCBI StatPearls - Acid Fast Bacteria