Xét nghiệm đờm bao lâu có kết quả? Những điều cần lưu ý

Xét nghiệm đờm bao lâu có kết quả? Đây là băn khoăn thường gặp khi cơn ho dai dẳng kèm khạc đờm làm dấy lên nghi ngờ mắc lao. Ai cũng mong sớm có kết quả để yên tâm và kịp thời điều trị, tuy nhiên thời gian trả kết quả không cố định mà phụ thuộc vào kỹ thuật được chỉ định.

Với xét nghiệm nhanh, kết quả có thể có sau vài giờ đến 1-2 ngày, trong khi phương pháp nuôi cấy chuyên sâu có thể cần vài tuần để phát hiện và định danh chính xác vi khuẩn. Dưới đây là phân tích chi tiết từ Phòng khám BS.CKII. Nguyễn Văn Tẩn về thời gian trả kết quả của từng kỹ thuật xét nghiệm đờm hiện nay. 

Xét nghiệm đờm bao lâu có kết quả?

Từ vài giờ đến 1-2 ngày hoặc vài tuần là khoảng thời gian người bệnh có thể phải chờ để nhận kết quả xét nghiệm đờm, tùy vào kỹ thuật được thực hiện. Những phương pháp quan sát trực tiếp hoặc xét nghiệm sinh học phân tử thường cho kết quả nhanh. Trong khi đó, nuôi cấy cần nhiều thời gian hơn vì phải chờ vi khuẩn phát triển trong môi trường chuyên dụng. 

Thời gian xét nghiệm đờm theo từng phương pháp

Trước khi đi sâu vào chi tiết kỹ thuật của từng xét nghiệm, mời bạn xem qua bảng tổng hợp dưới đây để dễ dàng ước tính thời gian nhận kết quả cho trường hợp của mình:

Xét nghiệm nhanh / Soi tươi / GeneXpert

Soi tươi là phương pháp quan sát trực tiếp mẫu đờm dưới kính hiển vi để tìm tế bào viêm, nấm hoặc một số vi sinh vật. Với GeneXpert, mẫu đờm được xử lý trong hộp mực chuyên dụng để tìm vi khuẩn lao và dấu hiệu kháng thuốc.

• Soi tươi: Có kết quả sau vài giờ hoặc trong ngày.
• GeneXpert: Thời gian máy phân tích thường dưới 2 giờ, kết quả thực tế có thể trả sau 2-3 giờ hoặc 1-2 ngày.

GeneXpert có khả năng phát hiện đúng khoảng 99,7% trường hợp soi AFB dương tính và 76,1% trường hợp soi AFB âm tính, đồng thời xác định đúng khoảng 98,8% người không mắc lao theo số liệu CDC. Soi tươi thông thường chưa có tỷ lệ chính xác cố định vì còn phụ thuộc vào tác nhân cần tìm và chất lượng mẫu đờm.

Soi nhuộm đờm tìm trực khuẩn kháng acid (AFB)

Soi AFB là phương pháp phết mẫu đờm lên lam kính, nhuộm bằng hóa chất chuyên dụng rồi quan sát dưới kính hiển vi để tìm trực khuẩn kháng acid. Do không cần chờ vi khuẩn phát triển nên xét nghiệm này thường cho kết quả nhanh.

• Thời gian trả kết quả: Trong ngày hoặc khoảng 24 giờ.
• Trường hợp cần kiểm tra lại mẫu: Có thể nhận kết quả sau 1-2 ngày.

Phương pháp này có thể phát hiện khoảng 45-80% trường hợp lao phổi khi so sánh với những ca bệnh được xác nhận bằng nuôi cấy. Vì vậy, kết quả âm tính chưa thể loại trừ hoàn toàn bệnh lao.

Nuôi cấy vi khuẩn thông thường

Nuôi cấy vi khuẩn thông thường đưa mẫu đờm vào môi trường phù hợp để vi khuẩn phát triển. Sau đó, kỹ thuật viên kiểm tra các đám vi khuẩn, xác định loại gây bệnh và kiểm tra loại thuốc phù hợp nếu cần.

• Kết quả ban đầu: Khoảng 2-3 ngày.
• Vi khuẩn phát triển chậm hoặc cần kiểm tra thêm: Có thể mất 5-7 ngày hoặc lâu hơn.

Phương pháp này không có tỷ lệ chính xác cố định vì còn phụ thuộc vào loại vi khuẩn, số lượng vi khuẩn, chất lượng mẫu và việc người bệnh đã dùng kháng sinh trước đó hay chưa.  

Nuôi cấy tìm vi khuẩn lao

Nuôi cấy tìm vi khuẩn lao sử dụng môi trường chuyên dụng để ủ và theo dõi mẫu đờm trong nhiều tuần. Phương pháp này có vai trò quan trọng trong việc xác nhận vi khuẩn lao vì loại vi khuẩn này phát triển chậm.

• Mẫu có vi khuẩn lao: Có thể phát hiện sau 1-3 tuần.
• Mẫu không phát hiện vi khuẩn: Thường cần theo dõi đến khoảng 6 tuần hoặc hơn.
• Thời gian trả kết quả đầy đủ: Khoảng 2-8 tuần.

Nuôi cấy có khả năng phát hiện một số trường hợp mà soi AFB bỏ sót, nhưng kết quả vẫn có thể âm tính nếu mẫu kém chất lượng hoặc lượng vi khuẩn quá thấp.  

Xét nghiệm tế bào học tìm tế bào bất thường hoặc ung thư

Xét nghiệm tế bào học đờm cô đặc và dàn mẫu lên lam kính, sau đó nhuộm màu để bác sĩ giải phẫu bệnh quan sát dưới kính hiển vi. Mục đích là tìm tế bào bất thường hoặc tế bào nghi ngờ ung thư trong mẫu đờm.

• Thời gian trả kết quả: Khoảng 1-3 ngày nếu mẫu đạt yêu cầu.
• Trường hợp cần xử lý thêm: Thời gian có thể kéo dài nếu mẫu ít tế bào, lẫn nhiều nước bọt hoặc cần nhuộm bổ sung, lấy lại bệnh phẩm và hội chẩn.

Phương pháp này chưa có tỷ lệ phát hiện cố định vì còn phụ thuộc vào vị trí tổn thương, loại bệnh và số lượng tế bào trong mẫu. Kết quả âm tính không đủ để loại trừ ung thư phổi nếu người bệnh vẫn có triệu chứng hoặc hình ảnh bất thường trên phim chụp.

Các yếu tố ảnh hưởng đến thời gian có kết quả

Thời gian trả kết quả xét nghiệm đờm có thể kéo dài từ vài giờ đến vài tuần, tùy thuộc vào phương pháp thực hiện, chất lượng mẫu và quy trình xử lý tại cơ sở y tế. Các yếu tố thường gặp gồm:

• Phương pháp kỹ thuật xét nghiệm: Mỗi phương pháp có cách xử lý khác nhau. GeneXpert thường cho kết quả sau khoảng 2 giờ vì máy tự động tìm dấu hiệu của vi khuẩn lao trong mẫu đờm. Nhuộm soi trực tiếp thường mất vài giờ đến 1 ngày. Nuôi cấy vi khuẩn thông thường cần khoảng 2-3 ngày, còn nuôi cấy tìm vi khuẩn lao có thể kéo dài 2-8 tuần do vi khuẩn lao phát triển chậm. 
• Chất lượng và lượng mẫu đờm: Mẫu cần được khạc từ sâu trong phổi, đủ lượng và không lẫn quá nhiều nước bọt. Nếu mẫu lấy sai cách, quá ít hoặc bị nhiễm tạp, phòng xét nghiệm có thể phải xử lý lại hoặc yêu cầu lấy mẫu mới, khiến thời gian nhận kết quả kéo dài.
•  Thời điểm lấy mẫu và giờ làm việc của phòng xét nghiệm: Lấy đờm vào sáng sớm, ngay sau khi thức dậy, thường giúp thu được mẫu tốt hơn vì dịch tiết đã tích tụ trong đường hô hấp qua đêm. Nếu lấy mẫu vào cuối buổi chiều, ngày nghỉ hoặc sau giờ chốt nhận mẫu, bệnh phẩm có thể phải chờ đến ngày làm việc tiếp theo mới được xử lý.  
• Khối lượng mẫu tại cơ sở y tế: Phòng xét nghiệm có máy móc phù hợp, nhân sự đầy đủ và thực hiện xét nghiệm tại chỗ thường xử lý mẫu nhanh hơn. Khi số lượng người bệnh tăng cao, mẫu phải chờ xử lý hoặc chuyển đến cơ sở khác, thời gian trả kết quả có thể lâu hơn dự kiến.
• Số lượng vi khuẩn trong mẫu đờm: Mẫu có nhiều vi khuẩn lao thường dễ phát hiện hơn. Nếu lượng vi khuẩn thấp, chẳng hạn ở giai đoạn sớm hoặc người suy giảm miễn dịch, xét nghiệm có thể khó phát hiện bệnh và cần lấy thêm mẫu hoặc kết hợp phương pháp khác.
• Tiền sử điều trị lao và nguy cơ kháng thuốc: Người từng dùng thuốc lao có thể còn ít vi khuẩn trong đờm, gây khó khăn cho việc phát hiện. Nếu nghi ngờ kháng thuốc, phòng xét nghiệm có thể cần thực hiện thêm kiểm tra để xác định loại thuốc phù hợp, từ đó kéo dài thời gian trả kết quả.
• Bệnh lý đi kèm: Hút thuốc, tiểu đường, suy dinh dưỡng, nhiễm HIV hoặc các bệnh làm suy giảm miễn dịch có thể khiến người bệnh khó khạc đủ đờm hoặc có lượng vi khuẩn thấp trong mẫu. Khi bệnh phẩm không đạt yêu cầu, người bệnh có thể phải lấy lại mẫu hoặc thực hiện thêm xét nghiệm.
• Các bước trung gian trong quy trình: Thời gian chờ có thể phát sinh ở khâu tiếp nhận, kiểm tra mẫu, xử lý bệnh phẩm, chuẩn bị máy, theo dõi nuôi cấy và bác sĩ duyệt kết quả. Vì vậy, thời gian máy thực hiện xét nghiệm và thời điểm người bệnh nhận phiếu kết quả có thể không trùng nhau.

Những lưu ý khi lấy mẫu đờm chuẩn xác

Lấy mẫu đờm không đúng cách có thể khiến kết quả sai lệch hoặc phải lấy lại, làm mất thêm thời gian. Vì vậy, người bệnh cần lưu ý những điểm sau để thu được mẫu đạt yêu cầu ngay từ lần đầu.

• Thời điểm: Nên lấy mẫu vào sáng sớm, trước khi ăn uống và đánh răng. Súc miệng bằng nước sạch, không dùng nước súc miệng sát khuẩn.
• Không gian: Lấy mẫu tại nơi thông thoáng hoặc khu vực chuyên dụng, không khạc đờm trong phòng kín hay nhà vệ sinh.
• Cách khạc đờm: Hít sâu 2-3 lần, nín thở vài giây rồi ho mạnh từ sâu trong lồng ngực. Khạc trực tiếp vào lọ vô khuẩn, tránh lấy nước bọt.
• Chất lượng mẫu: Mẫu cần là đờm đặc từ đường hô hấp dưới. Nếu lượng đờm ít hoặc chỉ có nước bọt, người bệnh có thể được yêu cầu lấy lại mẫu.
• Số lượng mẫu: Khi nghi lao phổi, một số quy trình yêu cầu lấy 3 mẫu, cách nhau 8-24 giờ, trong đó có ít nhất một mẫu vào buổi sáng. Số lượng cụ thể tùy chỉ định của cơ sở y tế. 
• Sau khi lấy mẫu: Đậy kín nắp, ghi đầy đủ thông tin và gửi đến phòng xét nghiệm sớm nhất. Người không thể tự khạc đờm có thể được hỗ trợ bằng phương pháp kích thích khạc đờm hoặc lấy mẫu chuyên sâu hơn.

Tìm hiểu thêm:

• ​​​​​​Cách khạc đờm để xét nghiệm
• Xét nghiệm máu có phát hiện lao phổi
• Xét nghiệm lao phổi ở trẻ em
• Xét nghiệm tiêm dưới da xác định bệnh lao

Link tham khảo:

• https://www.stoptb.org/sites/default/files/imported/document/TB_MICROSCOPY_HANDBOOK_FINAL.pdf
• https://www.who.int/teams/global-programme-on-tuberculosis-and-lung-health/tb-reports/global-tuberculosis-report-2023/tb-diagnosis---treatment/2.2-diagnostic-testing-for-tb
• https://www.cdc.gov/tb/php/laboratory-information/xpert-mtb-rif-assay.html
• https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1201971223006513
• https://bmcinfectdis.biomedcentral.com/articles/10.1186/s12879-018-3021-0
• https://myhealthvn.com/huong-dan/chi-phi-xet-nghiem-lao-phoi/