Các phương pháp xét nghiệm lao phổi phổ biến và chi phí mới nhất

Việc xét nghiệm lao phổi là bước cần thiết để phát hiện bệnh sớm, khi người bệnh có thể chưa có triệu chứng hoặc nhầm lẫn với các bệnh hô hấp nhẹ. Bài viết này của Phòng khám Lao phổi BS.CKII. Nguyễn Văn Tẩn sẽ cung cấp cho bạn thông tin chi tiết về quy trình xét nghiệm, chi phí liên quan và tầm quan trọng của những kết quả này trong việc điều trị và phòng ngừa bệnh lao phổi.

Xét nghiệm lao phổi là gì?

Xét nghiệm lao phổi là nhóm các kỹ thuật cận lâm sàng được bác sĩ chỉ định để tìm kiếm sự hiện diện của vi khuẩn Mycobacterium tuberculosis trong cơ thể. Tùy vào từng trường hợp, bác sĩ có thể yêu cầu phân tích mẫu đờm, lấy máu xét nghiệm hoặc chụp X-quang phổi nhằm xác định chính xác tình trạng nhiễm khuẩn, đánh giá mức độ tổn thương và theo dõi đáp ứng trong quá trình điều trị.

Theo WHO Global Tuberculosis Report 2025, Việt Nam ước tính có khoảng 184.000 ca lao mới mỗi năm, với khoảng 9.400 ca kháng thuốc và khoảng 12.000 ca tử vong hàng năm, xếp thứ 12 thế giới về gánh nặng bệnh lao. Trẻ em dưới 5 tuổi là nhóm dễ tiến triển sang lao nặng nhất nếu bị phơi nhiễm vi khuẩn lao chưa được bảo vệ bởi vắc xin. Con số này cho thấy lao không phải bệnh hiếm gặp. Với tình trạng dịch bệnh phức tạp như vậy, khả năng lây nhiễm trong cộng đồng là điều hoàn toàn có thể xảy ra, kể cả với những người không nghĩ mình thuộc nhóm có nguy cơ. Đây cũng là lý do xét nghiệm tầm soát đóng vai trò quan trọng không giá trị.

Thực tế lâm sàng cũng cho thấy điều tương tự. Không ít bệnh nhân đến khám khi đã ho kéo dài nhiều tuần, sụt cân và sốt nhẹ về chiều nhưng trước đó chỉ tự mua kháng sinh thông thường. Chỉ sau khi được chỉ định xét nghiệm Xpert MTB/RIF, kết quả dương tính được trả về trong 2 giờ, giúp bác sĩ tiến hành phác đồ điều trị ngay trong ngày thay vì chờ thêm nhiều tuần như với phương pháp nuôi cấy.

>>> Tìm hiểu thêm về các xét nghiệm lao phổi ở trẻ em

Triệu chứng nghi lao và nhóm người cần xét nghiệm sớm

Lao phổi dễ bị bỏ sót vì các triệu chứng ban đầu rất giống với nhiều bệnh hô hấp thông thường. Theo Quyết định 162/QĐ-BYT năm 2024 của Bộ Y tế, ho kéo dài trên 2 tuần là dấu hiệu nghi lao quan trọng nhất ở người lớn. Bên cạnh đó, bạn cũng cần chú ý nếu có các biểu hiện sau:

• Ho kéo dài trên 2-3 tuần: Ho khan, ho có đờm hoặc ho ra máu, không đáp ứng với kháng sinh thông thường.
• Sốt nhẹ về chiều: Thường dao động 37,5°C - 38°C, kèm đổ mồ hôi trộm ban đêm.
• Sụt cân không rõ nguyên nhân: Giảm cân nhanh trong thời gian ngắn, kèm chán ăn và mệt mỏi kéo dài.
• Đau tức ngực, khó thở nhẹ: Thường xuất hiện khi bệnh đã tiến triển thêm.

• Tiếp xúc gần với bệnh nhân lao phổi: Sống chung nhà hoặc làm việc, học tập trong cùng không gian kín, thông khí kém.
• Nhiễm HIV/AIDS: Hệ miễn dịch suy giảm khiến nguy cơ tiến triển từ lao tiềm ẩn sang lao hoạt động tăng đáng kể.
• Mắc bệnh mạn tính hoặc suy giảm miễn dịch: Đái tháo đường, suy thận mạn, ung thư, hoặc đang dùng corticosteroid và thuốc ức chế miễn dịch dài ngày.
• Có hình ảnh X-quang bất thường nhưng chưa được chẩn đoán rõ nguyên nhân.
• Trẻ em suy dinh dưỡng nặng hoặc chưa tiêm vắc xin BCG
• Sống hoặc làm việc trong môi trường tập trung đông người, thông khí kém như trại giam, cơ sở bảo trợ xã hội.
• Có tiền sử mắc hoặc điều trị lao trước đây.
• Lạm dụng rượu bia, ma túy hoặc sử dụng thuốc lá.
• Nhân viên y tế làm việc tại khoa lao, hô hấp hoặc thường xuyên tiếp xúc với bệnh nhân nghi lao.

Nếu bạn có bất kỳ triệu chứng nào kể trên kéo dài hơn 2 tuần, hoặc thuộc ít nhất một nhóm nguy cơ, đây là thời điểm nên đến gặp bác sĩ chuyên khoa để được đánh giá, không cần chờ đến khi triệu chứng rõ hơn.

Các phương pháp xét nghiệm lao phổi phổ biến

Không phải ai cũng cần làm tất cả các loại xét nghiệm lao. Bác sĩ sẽ chỉ định một hoặc kết hợp nhiều phương pháp tùy vào triệu chứng, mức độ nghi ngờ và tình trạng sức khỏe cụ thể của bạn. Hiểu được từng phương pháp giúp bạn biết mình đang làm gì và tại sao.

Chụp X-quang phổi

Đây thường là bước đầu tiên trong quy trình tầm soát lao phổi. Theo WHO, chụp X-quang ngực được khuyến nghị sử dụng trong sàng lọc lao hoạt động cho người có triệu chứng hô hấp hoặc thuộc nhóm nguy cơ cao như người nhiễm HIV, người cao tuổi, người suy dinh dưỡng. Ưu điểm của phương pháp này là thực hiện nhanh, chi phí thấp và có mặt tại hầu hết các tuyến y tế.

Tuy nhiên, hình ảnh X-quang không đặc hiệu cho lao. Phim bình thường không loại trừ được bệnh, phim bất thường cũng không thể khẳng định chẩn đoán. Vì vậy kết quả X-quang luôn cần được kết hợp với triệu chứng lâm sàng và các xét nghiệm vi sinh hoặc phân tử để đảm bảo độ chính xác.

Nhuộm soi trực tiếp tìm vi khuẩn Lao AFB

Xét nghiệm AFB (Acid Fast Bacillus) phát hiện vi khuẩn lao trực tiếp từ mẫu đờm hoặc dịch phế quản qua quan sát dưới kính hiển vi bằng phương pháp nhuộm Ziehl-Neelsen. Phương pháp này có chi phí thấp, cho kết quả trong khoảng 24 giờ, với độ nhạy khoảng 50-60% và độ đặc hiệu từ 98-99% (StatPearls - NCBI, 2023).

Để có kết quả đáng tin cậy, bạn cần lưu ý một số điểm khi lấy mẫu đờm:

• Lấy mẫu vào buổi sáng sớm vì đờm sau ngủ đêm chứa tải lượng vi khuẩn cao hơn
• Súc miệng bằng nước sạch trước khi lấy mẫu, tránh ăn uống ngay trước đó
• Khạc sâu từ phổi, không lấy nước bọt thay thế cho đờm
• Gửi mẫu đến phòng xét nghiệm càng sớm càng tốt sau khi lấy

Nếu cả 2 mẫu đều âm tính nhưng vẫn có nghi ngờ lâm sàng cao, bác sĩ sẽ chỉ định thêm các xét nghiệm chuyên sâu hơn thay vì dừng lại ở kết quả AFB âm tính.

Xét nghiệm sinh học phân tử Xpert MTB/RIF (GeneXpert)

Khác với soi đờm truyền thống, Xpert MTB/RIF phân tích trực tiếp ADN của vi khuẩn lao trong mẫu đờm, cho kết quả chỉ sau khoảng 2 giờ với độ nhạy và độ đặc hiệu cao hơn đáng kể. Xét nghiệm này đồng thời phát hiện kháng thuốc Rifampicin, giúp bác sĩ phát hiện sớm nguy cơ lao đa kháng thuốc ngay từ lần xét nghiệm đầu tiên. WHO và Bộ Y tế Việt Nam (Quyết định 162/QĐ-BYT năm 2024) đều khuyến nghị đây là xét nghiệm ưu tiên hàng đầu khi nghi ngờ lao phổi.

Xpert MTB/RIF Ultra là phiên bản cải tiến với ngưỡng phát hiện vi khuẩn thấp hơn đáng kể, đặc biệt phù hợp với các trường hợp khó chẩn đoán như người nhiễm HIV, lao ngoài phổi hoặc mẫu có mật độ vi khuẩn thấp. Phiên bản này còn bổ sung mức kết quả "trace" để nhận diện lượng vi khuẩn rất nhỏ, giúp phát hiện sớm hơn trong những ca bệnh phức tạp mà Xpert thế hệ trước có thể bỏ sót.

Xét nghiệm máu IGRA (QuantiFERON / T-SPOT.TB)

Thay vì tìm vi khuẩn trực tiếp, IGRA đánh giá phản ứng miễn dịch của cơ thể. Mẫu máu sau khi lấy sẽ được cho tiếp xúc với kháng nguyên vi khuẩn lao. Nếu từng nhiễm lao, tế bào miễn dịch sẽ phản ứng và tiết ra interferon gamma (IFN-γ) với nồng độ có thể đo được. Hiện có hai kỹ thuật chính là QuantiFERON-TB Gold Plus và T-SPOT.TB.

Kết quả dương tính cho thấy cơ thể đã từng tiếp xúc với vi khuẩn lao, nhưng chưa phân biệt được lao hoạt động hay lao tiềm ẩn, bác sĩ sẽ cần kết hợp với lâm sàng để đánh giá thêm. Lưu ý rằng kết quả có thể âm tính giả ở người mới phơi nhiễm, trẻ dưới 5 tuổi hoặc người suy giảm miễn dịch nặng.

Nếu kết quả IGRA dương tính, bạn cần gặp bác sĩ chuyên khoa để được đánh giá thêm. Kết quả dương tính chưa phải là mong đợi cuối cùng, nhưng cũng không nên bỏ qua mà không có ý kiến của bác sĩ.

Test Mantoux - Phản ứng da tuberculin (TST)

Đây là phương pháp kiểm tra miễn dịch bằng cách tiêm một lượng nhỏ kháng nguyên tuberculin vào trong da cẳng tay. Sau 48-72 giờ, nhân viên y tế sẽ đo đường kính vùng sẩn cứng tại chỗ tiêm để đọc kết quả. Ngưỡng dương tính không cố định mà thay đổi tùy nhóm nguy cơ: Từ 5mm với người suy giảm miễn dịch, đến 10-15mm với người không thuộc nhóm nguy cơ cao.

TST hữu ích trong phát hiện lao tiềm ẩn ở người tiếp xúc gần với bệnh nhân lao, từ đó giúp bác sĩ cân nhắc điều trị phòng ngừa trước khi bệnh tiến triển thành lao hoạt động. Hạn chế của phương pháp này là người đã tiêm vắc xin BCG có thể cho kết quả dương tính giả, và yêu cầu bệnh nhân quay lại đúng thời hạn để đọc kết quả.

Nuôi cấy vi khuẩn lao

Được xem là tiêu chuẩn vàng trong chẩn đoán lao, nuôi cấy vi khuẩn có thể áp dụng với hầu hết các loại bệnh phẩm gồm đờm, nước tiểu, dịch não tủy, ngoại trừ máu. Hai môi trường phổ biến là môi trường lỏng BACTEC MGIT (cho kết quả trong 1-2 tuần) và môi trường đặc Löwenstein-Jensen (mất 3-6 tuần). Ngoài xác định vi khuẩn lao, nuôi cấy còn cho phép làm kháng sinh đồ để kiểm tra kháng thuốc toàn diện.

Nhược điểm chính là thời gian chờ kết quả dài, đặc biệt với môi trường đặc, không phù hợp khi cần chẩn đoán khẩn cấp. Cách khạc đờm đúng kỹ thuật đóng vai trò quan trọng: hít sâu thở mạnh 2 lần, sau đó hít sâu lần 3 và ho khạc thật sâu từ trong phổi vào cốc đựng mẫu chuyên dụng.

Các xét nghiệm bổ sung khác (LPA, NTM, PCR)

Với những ca bệnh phức tạp hoặc nghi ngờ kháng thuốc, bác sĩ có thể chỉ định thêm:

• LPA (Line Probe Assay / Hain test): Phát hiện đồng thời kháng Rifampicin và Isoniazid, cùng một số thuốc kháng lao hàng 2. Đặc biệt có giá trị trong chẩn đoán sớm lao đa kháng thuốc và tiền siêu kháng thuốc, tuy nhiên yêu cầu trang thiết bị và kỹ thuật viên chuyên sâu.
• NTM định danh LPA: Dùng để phân biệt vi khuẩn lao với các loại Mycobacteria không điển hình (Non-Tuberculous Mycobacteria) có biểu hiện lâm sàng tương tự.
• PCR lao thông thường: Phương pháp này không còn được khuyến cáo sử dụng để chẩn đoán lao vì không phân biệt được vi khuẩn sống hay chết, dễ cho kết quả dương tính giả. Hiện đã được thay thế bởi các kỹ thuật phân tử thế hệ mới như Xpert và Real-Time PCR.
• TB Rapid Test: Phát hiện kháng thể kháng lao trong máu nhưng độ nhạy và độ đặc hiệu thấp, không được WHO khuyến cáo dùng trong thực hành lâm sàng thông thường.

Quy trình xét nghiệm lao phổi diễn ra như thế nào?

Theo Quyết định 162/QĐ-BYT năm 2024 của Bộ Y tế, quy trình xét nghiệm lao phổi được thực hiện theo các bước sau:

• Khám lâm sàng ban đầu: Bác sĩ chuyên khoa lao - hô hấp thu thập thông tin về tiền sử bệnh, các triệu chứng hiện tại và mức độ tiếp xúc với người mắc lao để đánh giá nguy cơ tổng thể.
• Chỉ định xét nghiệm phù hợp: Dựa trên đánh giá lâm sàng, bác sĩ lựa chọn một hoặc kết hợp nhiều phương pháp như X-quang ngực, xét nghiệm đờm AFB, GeneXpert MTB/RIF hoặc nuôi cấy MGIT tùy từng trường hợp cụ thể.
• Lấy mẫu và thực hiện xét nghiệm: Bệnh nhân được hướng dẫn lấy mẫu đúng kỹ thuật, đặc biệt với mẫu đờm cần khạc sâu từ phổi vào buổi sáng sớm để đảm bảo tải lượng vi khuẩn đủ cao, tránh kết quả âm tính giả.
• Nhận và phân tích kết quả: Thời gian trả kết quả dao động từ vài giờ (Xpert) đến vài tuần (nuôi cấy). Bác sĩ kết hợp kết quả xét nghiệm với triệu chứng lâm sàng và hình ảnh X-quang để đưa ra chẩn đoán xác định.
• Lập phác đồ điều trị: Căn cứ vào chẩn đoán và kết quả kháng thuốc nếu có, bác sĩ chỉ định phác đồ thuốc kháng lao phù hợp theo hướng dẫn của Bộ Y tế.
• Theo dõi đáp ứng điều trị: Trong suốt quá trình điều trị, bệnh nhân được xét nghiệm đờm và chụp X-quang định kỳ để đánh giá hiệu quả phác đồ và điều chỉnh kịp thời nếu cần.

Test lao phổi bao lâu có kết quả?

Thời gian trả kết quả phụ thuộc vào cả phương pháp xét nghiệm lẫn năng lực của phòng xét nghiệm. Bảng dưới đây tổng hợp thời gian điển hình để bạn chủ động sắp xếp lịch khám:

>>> Xem thêm về xét nghiệm đờm bao lâu có kết quả

Test lao phổi bao nhiêu tiền?

Chi phí xét nghiệm lao phổi dao động từ khoảng 80.000 đến 400.000 VNĐ cho các xét nghiệm cơ bản như soi đờm AFB hay chụp X-quang, còn các phương pháp hiện đại như GeneXpert hay IGRA có thể lên đến 700.000 - 2.000.000 VNĐ tùy cơ sở y tế công hay tư và tình trạng bảo hiểm. Bảng dưới đây mang tính chất tham khảo và có thể thay đổi tùy từng đơn vị:

Lưu ý: Người bệnh có thẻ BHYT có thể được hỗ trợ chi phí một phần hoặc toàn phần tùy tuyến khám và loại xét nghiệm được chỉ định. Nên liên hệ trực tiếp với cơ sở y tế để biết mức giá chính xác tại thời điểm khám.

>>> Chi tiết về chi phí khám và điều trị lao phổi

Lưu ý quan trọng khi thực hiện xét nghiệm lao phổi

Để kết quả xét nghiệm phản ánh đúng tình trạng thực tế và tránh phải lấy mẫu lại, bạn cần ghi nhớ một số điểm quan trọng dưới đây:

• Chọn đúng thời điểm lấy đờm, tốt nhất là ngay sau khi thức dậy buổi sáng trước khi ăn uống. Đờm tích lũy suốt đêm chứa lượng vi khuẩn cao hơn so với các thời điểm khác trong ngày.
• Chuẩn bị trước khi khạc đờm bằng cách súc miệng kỹ với nước lọc, sau đó hít thật sâu và ho mạnh từ sâu bên trong lồng ngực. Mẫu đạt chuẩn là đờm đặc từ phổi, không phải nước bọt thu từ miệng.
• Số lượng mẫu cần lấy thường là 2 lần: lần đầu ngay tại buổi khám, lần hai vào sáng sớm hôm sau. Nhân viên y tế sẽ hướng dẫn cụ thể tùy từng trường hợp.
• Không bắt buộc nhịn ăn trước khi lấy đờm, nhưng nếu đang sử dụng kháng sinh hoặc thuốc kháng lao, hãy thông báo với bác sĩ trước. Một số thuốc có thể làm sai lệch kết quả nuôi cấy và soi đờm nếu không được tính đến khi phân tích.
• Xét nghiệm máu IGRA cũng không yêu cầu nhịn ăn trước, nhưng mẫu máu cần được xử lý trong khoảng thời gian nhất định sau khi lấy để đảm bảo tính ổn định của kết quả.
• Trường hợp đang mang thai hoặc nghi ngờ có thai, cần thông báo trước khi chụp X-quang để bác sĩ cân nhắc phương án chẩn đoán thay thế an toàn hơn.
• Chuyển mẫu về phòng xét nghiệm trong thời gian sớm nhất có thể, giữ đúng nhiệt độ bảo quản trong suốt quá trình vận chuyển để tránh mẫu bị biến chất.
• Một kết quả đơn lẻ chưa đủ để kết luận, đặc biệt khi kết quả âm tính nhưng triệu chứng vẫn còn. Bác sĩ cần kết hợp nhiều phương pháp và đánh giá lâm sàng tổng thể mới có thể đưa ra chẩn đoán chính xác.
• Khi đã có phác đồ điều trị, việc uống thuốc đủ liều và đúng thời gian là yếu tố then chốt. Tự ý dừng thuốc khi thấy bớt triệu chứng là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến lao kháng thuốc, khiến việc điều trị về sau phức tạp và tốn kém hơn nhiều.

Bất kể kết quả là gì, hãy để bác sĩ chuyên khoa là người giải thích và định hướng bước tiếp theo, bởi cùng một kết quả có thể mang ý nghĩa hoàn toàn khác nhau tùy vào bối cảnh lâm sàng của từng người

Xét nghiệm lao phổi ở đâu TPHCM?

Phòng Khám Lào Phổi BS.CKII. Nguyễn Văn Tẩn là cơ sở chuyên khoa hô hấp tại TP.HCM, làm BS.CKII. Nguyễn Văn Tẩn trực tiếp thăm quan và điều trị. Bác sĩ Bệnh Tẩn hiện là Trưởng khoa Lao và phổi tại Bệnh viện Phạm Ngọc Thạch với hơn 25 năm kinh nghiệm lâm sàng sẵn sàng trong lĩnh vực lao và bệnh phổi. Phòng khám đã được tổ chức phi chính phủ FIT tài chính hỗ trợ cho người được chụp X-quang miễn phí và thử nghiệm Xpert MTB/RIF miễn phí..

Phòng khám hiện nay đang được tổ chức phi chính phủ FIT tài trợ cho người bệnh được chụp phim x-quang phổi và xét nghiệm đờm Xpert-MTB miễn phí.

Hy vọng rằng qua những thông tin đã chia sẻ, bạn đã có cái nhìn rõ ràng hơn về quy trình, chi phí và tầm quan trọng của các xét nghiệm lao phổi. Nếu có bất kỳ dấu hiệu nghi ngờ nào liên quan đến bệnh, bạn nên thăm khám và thực hiện xét nghiệm kịp thời tại Phòng khám Lao phổi BS.CKII. Nguyễn Văn Tẩn để bảo vệ sức khỏe cho bản thân và những người xung quanh.

Xem thêm:

• Xét nghiệm Adenosine Deaminase ADA là gì
• Xét nghiệm máu có phát hiện lao phổi không

Nguồn tham khảo

1. WHO Global Tuberculosis Report 2025 - www.who.int/teams/global-programme-on-tuberculosis-and-lung-health/tb-reports/global-tuberculosis-report-2025
2. Bộ Y tế Việt Nam - Quyết định 162/QĐ-BYT năm 2024 - Hướng dẫn chẩn đoán, điều trị và dự phòng bệnh lao - thuvienphapluat.vn/van-ban/The-thao-Y-te/Quyet-dinh-162-QD-BYT-2024-tai-lieu-Huong-dan-Chan-doan-dieu-tri-va-du-phong-benh-Lao-596460.aspx
3. Pasricha CL, et al. Acid Fast Bacteria. StatPearls - NCBI Bookshelf. Updated 2023. www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK537121/