6 biến chứng lao hạch thường gặp và hướng khắc phục [2025]

Biến chứng của lao hạch có thể xuất hiện khi tổn thương tiến triển hoặc bệnh không được phát hiện và điều trị phù hợp. Do hạch lao ở giai đoạn đầu thường sưng từ từ, ít đau nên người bệnh có thể chủ quan hoặc nhầm với tình trạng nổi hạch thông thường, dẫn đến chậm thăm khám. Khi đó, hạch có nguy cơ nhuyễn hóa, tạo áp xe, rò dịch và để lại sẹo. Vậy những biến chứng nào cần lưu ý và người bệnh nên làm gì để hạn chế nguy cơ? Hãy cùng Phòng khám Lao phổi BS.CKII. Nguyễn Văn Tẩn tìm hiểu chi tiết qua bài viết dưới đây.

Biến chứng của lao hạch là gì? Có nguy hiểm không?

Biến chứng lao hạch là những tổn thương hoặc hậu quả phát sinh khi bệnh tiến triển, chẳng hạn hạch nhuyễn hóa tạo áp xe lạnh, vỡ và hình thành đường rò, để lại sẹo hoặc chèn ép các cấu trúc lân cận. Nguy cơ này có thể tăng khi bệnh được phát hiện muộn, điều trị không đầy đủ hoặc tổn thương hạch tiến triển phức tạp.

Về mức độ nguy hiểm, lao hạch đơn thuần thường có khả năng điều trị tốt nếu được chẩn đoán và tuân thủ đúng phác đồ. Tuy nhiên, nếu tổn thương kéo dài, hạch có thể hóa mủ, vỡ ra ngoài da, chảy dịch dai dẳng và để lại sẹo hoặc xơ dính. Với hạch kích thước lớn hoặc nằm ở vị trí sâu, biến chứng còn có thể ảnh hưởng đến các cấu trúc xung quanh và cần được bác sĩ đánh giá, xử trí phù hợp.

Do đó, người bệnh không nên tự chọc, nặn hoặc xử lý hạch tại nhà. Việc điều trị đúng thuốc, đủ thời gian và tái khám theo chỉ định có vai trò quan trọng trong kiểm soát bệnh và hạn chế tổn thương tiến triển.

Biến chứng lao hạch thường gặp

Người mắc lao hạch có thể gặp một số tổn thương tại chỗ hoặc vấn đề phát sinh trong quá trình bệnh tiến triển. WHO mô tả diễn tiến của lao hạch từ các hạch chắc, riêng lẻ đến kết dính thành cụm, nhuyễn hóa, tạo áp xe, phá vỡ da và hình thành đường rò mạn tính.

• Các hạch kết dính thành khối: Viêm quanh vùng tổn thương có thể khiến nhiều hạch nằm gần nhau dính lại thành cụm và bám vào mô xung quanh. Đây là một biểu hiện tương đối thường gặp khi bệnh tiến triển, thường xuất hiện trước giai đoạn nhuyễn hóa hoặc hình thành áp xe.
• Hạch nhuyễn hóa và tạo ổ mủ (áp xe lạnh): Phần trung tâm của hạch có thể hoại tử bã đậu rồi hóa lỏng, khiến khối sưng trở nên mềm và có cảm giác lùng nhùng khi sờ. Dạng áp xe này thường ít nóng, đỏ hoặc đau rõ như nhiễm khuẩn sinh mủ thông thường. Nếu tiếp tục tiến triển, ổ dịch có thể phá vỡ bề mặt da.
• Rò mủ kéo dài, hình thành lỗ dò và để lại sẹo: Khi ổ áp xe tự vỡ, dịch có thể thoát ra ngoài qua một đường rò và kéo dài trong thời gian nhất định. Tổn thương lâu lành có khả năng để lại sẹo hoặc xơ co kéo sau hồi phục.
• Chèn ép các cấu trúc lân cận: Hạch có kích thước lớn hoặc nằm sâu, đặc biệt ở trung thất, có thể gây áp lực lên đường thở, mạch máu hoặc dây thần kinh. Tùy vị trí chịu ảnh hưởng, người bệnh có thể xuất hiện ho, khó thở, khàn tiếng, khó nuốt hoặc đau. Biến chứng này ít gặp hơn so với các thay đổi tại chỗ ở vùng hạch.
• Bệnh lao ảnh hưởng đến nhiều cơ quan: Lao ngoài phổi có thể xuất hiện đồng thời tại nhiều vị trí, chẳng hạn hạch, xương khớp, màng não hoặc các cơ quan khác; một số người mắc lao hạch cũng có thể đồng thời mắc lao phổi. Vì vậy, không nên hiểu đơn giản rằng "lao hạch ở cổ lan trực tiếp sang các bộ phận khác". Tình trạng này không phải biểu hiện thường gặp ở mọi người mắc lao hạch.
• Tái phát sau điều trị: Bệnh có thể xuất hiện trở lại sau khi đã hoàn thành liệu trình, đặc biệt khi điều trị không đầy đủ hoặc có tình trạng kháng thuốc. Tuy nhiên, hạch to lên hoặc xuất hiện hạch mới trong và sau điều trị không đồng nghĩa chắc chắn với tái phát, vì phản ứng nghịch thường cũng có thể gây biểu hiện tương tự. Đây thường là vấn đề ít gặp hơn nếu người bệnh được chẩn đoán đúng và hoàn thành đầy đủ phác đồ.

Không phải người mắc lao hạch nào cũng gặp các tình trạng trên. Việc phát hiện sớm, tuân thủ phác đồ và tái khám khi có bất thường giúp hạn chế tổn thương tiến triển cũng như hỗ trợ xử trí kịp thời.

Cần làm gì khi có dấu hiệu gặp di chứng của lao hạch?

Khi xuất hiện dấu hiệu nghi ngờ di chứng hoặc biến chứng của lao hạch, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được bác sĩ thăm khám, xác định nguyên nhân và đưa ra hướng xử trí phù hợp. Đặc biệt, bạn không nên tự mua thuốc, nặn hạch hoặc tác động vào vùng tổn thương vì có thể làm tình trạng viêm nhiễm nghiêm trọng hơn.

Việc cần làm khi xuất hiện dấu hiệu bất thường gồm:

• Đi khám sớm: Tái khám khi hạch to trở lại, vùng hạch sưng đỏ hoặc đau, xuất hiện vết loét, rò dịch hoặc mủ hay có các triệu chứng toàn thân như sốt, mệt mỏi, sụt cân không rõ nguyên nhân.
• Thực hiện các kiểm tra theo chỉ định: Tùy tình trạng, bác sĩ có thể chỉ định siêu âm, X-quang ngực, chọc hút hoặc sinh thiết hạch và các xét nghiệm cần thiết để phân biệt di chứng sau điều trị với lao hạch còn hoạt động hoặc tái phát.
• Chăm sóc vùng tổn thương: Nếu hạch có vết loét hoặc rò dịch, bạn nên giữ vùng da sạch, hạn chế chạm tay và thực hiện chăm sóc vết thương theo hướng dẫn của nhân viên y tế để giảm nguy cơ nhiễm trùng thứ phát.
• Tuân thủ hướng điều trị: Người bệnh cần sử dụng thuốc và thực hiện các biện pháp can thiệp đúng theo chỉ định, không tự ý ngừng thuốc, đổi thuốc hoặc xử lý hạch tại nhà.

Cách điều trị lao hạch để hạn chế biến chứng

Điều trị lao hạch đúng phác đồ và đủ thời gian giúp kiểm soát vi khuẩn lao, hạn chế tổn thương tiến triển, tái phát và các biến chứng tại hạch. Người bệnh cần dùng thuốc đều đặn theo chỉ định và tái khám đúng lịch để bác sĩ theo dõi đáp ứng điều trị.

Với người lớn mắc lao hạch nhạy thuốc, phác đồ kháng lao thường kéo dài 6 tháng, gồm 2 tháng đầu sử dụng isoniazid, rifampicin, pyrazinamide và ethambutol (HRZE), sau đó 4 tháng sử dụng isoniazid và rifampicin (HR). Tuy nhiên, phác đồ cụ thể có thể được bác sĩ điều chỉnh tùy tình trạng bệnh và kết quả đánh giá kháng thuốc.

Bác sĩ có thể tiến hành phẫu thuật cắt bỏ hạch trong một số trường hợp cần thiết. Tuy nhiên, không phải người bệnh nào cũng phù hợp với phương pháp này. Thông thường, phẫu thuật ngoại khoa có thể được chỉ định khi hạch lao không hóa mủ hoặc nghi ngờ u lympho tại hạch, tùy thuộc vào đánh giá cụ thể của bác sĩ.

Trong quá trình điều trị, hạch đôi khi có thể sưng to hơn hoặc xuất hiện hạch mới do phản ứng nghịch lý dù thuốc vẫn đang phát huy tác dụng. Vì biểu hiện này có thể giống bệnh tiến triển hoặc tái phát, người bệnh không nên tự ý ngừng hoặc đổi thuốc mà cần tái khám để bác sĩ xác định nguyên nhân.

Cách hạn chế nguy cơ biến chứng lao hạch

Để hạn chế nguy cơ biến chứng lao hạch, quan trọng nhất là người bệnh tuân thủ đầy đủ phác đồ điều trị, tái khám đúng lịch và theo dõi những thay đổi bất thường của cơ thể. Việc tự ý ngừng thuốc hoặc dùng thuốc không đều có thể khiến bệnh tái phát và làm tăng nguy cơ vi khuẩn lao kháng thuốc.

Một số biện pháp người bệnh nên thực hiện gồm:

• Dùng thuốc đúng chỉ định: Uống thuốc kháng lao đúng liều, đúng thời gian và không tự ý bỏ thuốc dù các triệu chứng đã giảm. Nếu gặp khó khăn khi sử dụng thuốc hoặc xuất hiện tác dụng phụ, bạn nên trao đổi với bác sĩ thay vì tự điều chỉnh liệu trình.
• Tái khám đúng lịch: Thực hiện các lần kiểm tra theo hẹn để bác sĩ đánh giá đáp ứng điều trị, phát hiện sớm tình trạng bệnh tiến triển, kháng thuốc hoặc những bất thường cần xử trí.
• Theo dõi vùng hạch: Nếu hạch sưng to nhanh, đau, đỏ, hóa mủ, rò dịch hoặc xuất hiện hạch mới, người bệnh cần đi khám thay vì tự nặn, chọc hoặc xử lý hạch tại nhà.
• Đảm bảo dinh dưỡng: Duy trì chế độ ăn đầy đủ và cân đối để hỗ trợ phục hồi thể trạng. WHO khuyến nghị đánh giá và tư vấn dinh dưỡng cho người mắc lao, đặc biệt khi có tình trạng suy dinh dưỡng.
• Hạn chế thuốc lá và rượu bia: Hút thuốc và sử dụng rượu ở mức có hại đều là những yếu tố liên quan đến gánh nặng bệnh lao, do đó người bệnh nên hạn chế trong quá trình điều trị và phục hồi.
• Nghỉ ngơi và theo dõi sức khỏe: Ngủ đủ, tránh làm việc quá sức và chú ý các biểu hiện như sốt kéo dài, sụt cân, mệt mỏi tăng lên hoặc triệu chứng hô hấp bất thường để được kiểm tra kịp thời.

Mặc dù lao hạch có tiên lượng điều trị tốt, nhưng nếu không được kiểm soát, biến chứng của lao hạch có thể ảnh hưởng lâu dài đến sức khỏe và chất lượng sống. Hãy lắng nghe cơ thể, theo dõi kỹ diễn tiến hạch và đến cơ sở y tế uy tín như Phòng khám Lao phổi BS.CKII. Nguyễn Văn Tẩn để kiểm tra khi có dấu hiệu bất thường.

Link tham khảo

• Scrofula, Medscape(https://emedicine.medscape.com/article/858234-overview)
• Scrofula, Cleveland Clinic(https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/25156-scrofula)
• Scrofula, DoveMed(https://www.dovemed.com/diseases-conditions/scrofula)
• Tuberculous lymphadenitis(https://ilovepathology.com/tuberculous-lymphadenitis/)
• An evidence-based clinical pathway for the diagnosis of tuberculous lymphadenitis: a systematic review(https://applications.emro.who.int/imemrf/545/Int-J-Mycobacteriology-2020-9-2-107-115-eng.pdf)