6 Cách phòng ngừa lao phổi hiệu quả giúp tránh nguy cơ lây nhiễm

Lao phổi là một trong những bệnh truyền nhiễm nguy hiểm, có thể lây lan nhanh trong cộng đồng nếu không được kiểm soát tốt. Tuy nhiên, đây là căn bệnh hoàn toàn có thể phòng ngừa được nếu mỗi người chủ động nâng cao ý thức bảo vệ sức khỏe cho bản thân và những người xung quanh. Bài viết dưới đây, Phòng khám Lao phổi BS.CKII Nguyễn Văn Tẩn sẽ tìm hiểu những phương pháp hiệu quả nhất để phòng ngừa lao phổi, góp phần xây dựng một cộng đồng khỏe mạnh, an toàn.

Lao phổi lây truyền qua con đường nào?

Lao phổi do vi khuẩn Mycobacterium tuberculosis (MTB) gây ra và lây truyền chủ yếu qua đường không khí. Khi người bệnh lao phổi ho, hắt hơi, khạc nhổ hoặc nói chuyện, các hạt nhỏ li ti chứa vi khuẩn lao được phát tán vào không khí. Người lành hít phải các hạt này có thể bị nhiễm khuẩn.

Một số đặc điểm quan trọng cần biết về con đường lây truyền:

• Vi khuẩn lao tồn tại lâu trong không khí: Khác với nhiều vi khuẩn khác, MTB có thể tồn tại trong không khí nhiều giờ, đặc biệt trong môi trường kín, thiếu thông gió.
• Không lây qua tiếp xúc thông thường: Lao phổi không lây qua bắt tay, dùng chung đồ ăn hoặc bề mặt, bất kể thời gian tiếp xúc, chỉ lây qua không khí khi hít phải hạt khí dung chứa vi khuẩn lao.
• Tiếp xúc kéo dài mới có nguy cơ cao: Nguy cơ lây nhiễm tăng cao khi tiếp xúc gần và lặp đi lặp lại với người bệnh lao phổi trong không gian kín.
• Lao ngoài phổi ít lây hơn: Các thể lao không ở phổi (lao hạch, lao xương, lao màng não) thường không lây qua đường hô hấp.

Không phải tất cả những người nhiễm vi khuẩn lao đều sẽ phát triển thành bệnh lao. Phần lớn rơi vào trạng thái lao tiềm ẩn (LTBI), không có triệu chứng và không lây cho người khác. Tuy nhiên, nếu hệ miễn dịch suy yếu, vi khuẩn có thể bị kích hoạt và gây bệnh bất cứ lúc nào.

Theo số liệu của WHO, chỉ khoảng 5 - 10% người nhiễm MTB sẽ tiến triển thành lao hoạt động trong suốt cuộc đời. Nguy cơ này cao hơn ở những nhóm có hệ miễn dịch suy giảm, chẳng hạn như người nhiễm HIV, trẻ nhỏ, người cao tuổi hoặc người mắc bệnh mạn tính.

Nếu bạn chỉ tiếp xúc ngắn, thoáng qua với người bệnh lao ở không gian thoáng, nguy cơ lây nhiễm thường rất thấp. Nguy cơ tăng đáng kể khi bạn sống cùng nhà, làm việc cùng phòng kín hoặc chăm sóc người bệnh lao trong thời gian dài, đây là những trường hợp cần tầm soát.

Triệu chứng thường gặp khi mắc lao phổi

Theo phân loại bệnh quốc tế, lao phổi được mã hóa là A15 (Lao hô hấp, có xác nhận vi khuẩn học hoặc mô bệnh học). Nhận biết sớm các triệu chứng sẽ giúp bạn được chẩn đoán và điều trị kịp thời.

Triệu chứng người bệnh tự cảm nhận:

• Ho kéo dài trên 3 tuần, đây là dấu hiệu cảnh báo quan trọng nhất.
• Ho có đờm, đôi khi ho ra máu.
• Đau ngực khi thở sâu hoặc ho.
• Mệt mỏi, chán ăn, sụt cân không rõ nguyên nhân.
• Sốt nhẹ về chiều, đổ mồ hôi đêm.

Khi nào cần đi khám:

• Ho kéo dài hơn 3 tuần không khỏi.
• Ho ra máu dù chỉ một lần.
• Sốt về chiều kèm mồ hôi đêm liên tục.
• Sụt cân nhanh chóng, trên 5% trọng lượng trong vòng một tháng.
• Vừa tiếp xúc gần với người mắc lao phổi.
• Thuộc nhóm nguy cơ cao như HIV, tiểu đường hoặc đang dùng corticosteroid kéo dài.

Tại sao phòng ngừa bệnh lao phổi là điều bắt buộc?

Lao phổi không chỉ là mối nguy hại cá nhân, đây là vấn đề sức khỏe cộng đồng nghiêm trọng với nhiều lý do khiến phòng ngừa trở nên cấp thiết:

• Chi phí điều trị cao và kéo dài: Điều trị lao phổi nhạy cảm thuốc ở người lớn thường kéo dài 6 tháng theo phác đồ chuẩn (2 tháng tấn công, 4 tháng duy trì), nhưng trong một số chương trình hoặc nhóm đặc biệt có thể kéo dài hơn tùy phác đồ quốc gia và tình trạng bệnh. Với lao kháng đa thuốc, các phác đồ ngắn hiện nay có thể từ 9 - 11 tháng, nhiều trường hợp chỉ cần 15 - 18 tháng, tùy phác đồ được áp dụng. Đây là lý do phòng ngừa từ đầu dù đòi hỏi thay đổi thói quen vẫn ít tốn kém hơn rất nhiều so với điều trị về sau.
• Nguy cơ lây lan trong cộng đồng: Một người mắc lao phổi chưa được điều trị có thể lây nhiễm cho khoảng 5 - 15 người mỗi năm, con số này là ước tính và thay đổi tùy điều kiện tiếp xúc và môi trường sống. Điều này tạo ra vòng lây nhiễm liên tục trong cộng đồng, đặc biệt ở các khu đông dân cư.
• Mối liên hệ với HIV và các bệnh nền: Tỷ lệ tử vong cụ thể phụ thuộc vào khả năng điều trị lao. Người mắc đái tháo đường, suy thận mạn hoặc dùng thuốc ức chế miễn dịch có nguy cơ mắc lao cao gấp nhiều lần người bình thường.

Các biện pháp phòng ngừa lao phổi chi tiết

Tiêm vaccine BCG đúng lịch cho trẻ sơ sinh

Vaccine BCG chủ yếu bảo vệ trẻ khỏi các thể lao nặng (lao màng não, lao kê), hiệu lực đối với lao phổi nói chung và ở người lớn thay đổi và thường hạn chế. Đây là một trong số ít vaccine được đưa vào Chương trình Tiêm chủng Mở rộng Quốc gia (TCMRQG) tại Việt Nam từ năm 1985.

Lịch tiêm theo khuyến cáo của Bộ Y tế Việt Nam:

• Tiêm 1 mũi duy nhất trong vòng 28 ngày sau sinh (tốt nhất là trong 24 giờ đầu).
• Tiêm tại da ở cánh tay trái.
• Sau tiêm, vị trí tiêm sẽ hình thành sẹo nhỏ, đây là phản ứng bình thường.

Hiệu quả của BCG:

• Bảo vệ phần lớn nguy cơ trẻ em khỏi các thể lao nặng (lao màng não, lao kê).
• Hiệu lực bảo vệ chống lao phổi ở người lớn thấp hơn và có thể thay đổi theo điều kiện địa lý.

Mặc dù BCG không thể bảo vệ hoàn toàn khỏi lao phổi ở người lớn nhưng vaccine này giảm đáng kể tỷ lệ tử vong và biến chứng nặng ở trẻ em. Hãy đảm bảo trẻ được tiêm đúng lịch để có sự bảo vệ tối ưu. WHO khuyến cáo có thể tiêm BCG cho trẻ chưa nhiễm lao, chưa nhiễm HIV (hoặc không có triệu chứng) ngay cả sau giai đoạn sơ sinh.

Vệ Sinh cá nhân và rửa tay thường xuyên

Dù lao phổi chủ yếu lây qua đường không khí, vệ sinh cá nhân tốt vẫn đóng vai trò quan trọng trong việc ngăn ngừa lây nhiễm chéo và tăng cường sức đề kháng tổng thể. Đối với người đang điều trị lao phổi, các thói quen sau giúp bảo vệ người thân xung quanh. Với người lành, vệ sinh tốt góp phần tăng sức đề kháng tổng thể:

• Rửa tay đúng cách: Bạn nên rửa tay bằng xà phòng và nước sạch trong ít nhất 20 giây, đặc biệt sau khi tiếp xúc với người bệnh, trước khi ăn và sau khi đi vệ sinh.
• Che miệng khi ho hoặc hắt hơi: Bạn nên dùng khăn giấy hoặc khuỷu tay (không dùng bàn tay trần) để che miệng.
• Khạc nhổ đúng nơi quy định: Người bệnh lao không được khạc nhổ bừa bãi. Sử dụng hộp đựng có nắp kín và xử lý đúng cách theo hướng dẫn của cơ sở y tế.
• Không dùng chung vật dụng cá nhân: Mặc dù lao không lây qua bề mặt vật dụng, việc dùng chung đồ uống, ống hút hoặc đồ ăn với người bệnh lao trong giai đoạn lây nhiễm không được khuyến khích.

Đeo khẩu trang đúng lúc

Khẩu trang, đặc biệt là khẩu trang đạt chuẩn như N95/FFP2 là một trong các biện pháp hỗ trợ giảm nguy cơ lây nhiễm lao nhưng không đủ thay thế các biện pháp kiểm soát lây truyền qua không khí khác như thông khí tốt và phát hiện, điều trị sớm ca bệnh. Khi nào cần đeo khẩu trang:

• Khi đến thăm hoặc chăm sóc người bệnh lao phổi.
• Khi ở trong môi trường đông người, kém thông gió (xe buýt, thang máy, phòng chờ bệnh viện).
• Khi bản thân đang có triệu chứng ho, hắt hơi (để bảo vệ người xung quanh).
• Nhân viên y tế làm việc trong khu vực lao phổi phải đeo khẩu trang trong mọi trường hợp.

Phân biệt các loại khẩu trang:

Lưu ý: Khẩu trang N95 cần được đeo đúng kỹ thuật (kiểm tra độ kín) mới phát huy hiệu quả tối đa. Đeo sai cách có thể khiến khẩu trang chất lượng cao vẫn không bảo vệ được.

Nếu bạn đang nghi ngờ người thân có triệu chứng lao nhưng chưa được chẩn đoán vẫn nên đeo khẩu trang y tế khi tiếp xúc gần.

Cải thiện điều kiện sinh hoạt và môi trường

Môi trường sống đóng vai trò quyết định trong phòng ngừa lao phổi. Điều kiện sống chật chội, thiếu thông gió là các yếu tố môi trường hàng đầu thúc đẩy sự lây lan của lao phổi tại Việt Nam và trên toàn thế giới. Các biện pháp cải thiện môi trường sống:

• Tăng cường thông gió tự nhiên:
  • Mở cửa sổ và cửa chính thường xuyên để không khí lưu thông.
  • Đảm bảo phòng ngủ có ít nhất 1 cửa sổ thông ra ngoài.
  • Đối với các cơ sở y tế và trường học nên ưu tiên thiết kế thông gió tự nhiên đa chiều.
• Tận dụng ánh sáng mặt trời: Vi khuẩn lao nhạy cảm với tia UV và ánh sáng mặt trời có thể bất hoạt vi khuẩn trong thời gian tương đối ngắn. Do đó, hãy để ánh sáng mặt trời chiếu vào nhà, phơi chăn gối thường xuyên.
• Không ở quá đông trong không gian chật hẹp: Mật độ dân số cao trong không gian kín là điều kiện lý tưởng để vi khuẩn lao lây lan. Bạn nên hạn chế tụ tập đông người trong phòng thiếu thông gió.
• Vệ sinh nơi ở sạch sẽ: Người nhà và bệnh nhân cần lau dọn nhà cửa thường xuyên, xử lý chất thải đúng cách và đảm bảo nguồn nước sạch để giảm nguy cơ nhiễm khuẩn.
• Tại nơi làm việc nguy cơ cao (mỏ, nhà tù, trại tị nạn): Các cơ sở này cần có hệ thống thông gió, đèn UV khử khuẩn không khí và thực hiện tầm soát lao định kỳ cho nhân viên và người sử dụng dịch vụ.

Nếu bạn đang sống trong phòng trọ chật hẹp hoặc nhà ít cửa sổ nên ưu tiên mở cửa ra ngoài ít nhất 30 phút mỗi sáng, phơi chăn gối dưới nắng trực tiếp định kỳ và hạn chế tụ tập đông người trong phòng kín.

Tăng cường sức khỏe tổng thể

Hệ miễn dịch mạnh là "hàng rào sinh học" quan trọng nhất chống lại vi khuẩn lao. Người có hệ miễn dịch tốt, dù nhiễm MTB, phần lớn sẽ không phát triển thành bệnh lao hoạt động. Chế độ ăn phòng ngừa lao hiệu quả:

• Protein chất lượng cao: Bổ sung thịt nạc, cá, trứng, đậu phụ và các loại đậu để giúp tái tạo tế bào miễn dịch.
• Vitamin D: Có nhiều trong cá hồi, cá thu, trứng và sữa tăng cường vitamin D, hỗ trợ chức năng miễn dịch.
• Vitamin C: Cam, chanh, ổi và rau xanh giúp tăng sản xuất bạch cầu, nâng cao sức đề kháng.
• Kẽm và sắt: Hải sản, thịt đỏ, rau xanh rất quan trọng cho hoạt động miễn dịch và tạo máu.
• Chế độ ăn đa dạng: Ăn đủ các nhóm thực phẩm, không kiêng khem quá mức, tuân thủ khuyến cáo dinh dưỡng của Bộ Y tế Việt Nam.

Tập thể dục, rèn luyện thân thể hàng ngày:

Vận động thể chất đều đặn giúp cải thiện chức năng phổi, tăng cường lưu thông máu và củng cố hệ miễn dịch. Theo khuyến cáo của WHO, người trưởng thành nên thực hiện ít nhất 150 - 300 phút vận động cường độ vừa mỗi tuần (đi bộ nhanh, đạp xe, bơi lội).

Đặc biệt, các bài tập thở sâu và yoga giúp tăng dung tích phổi và cải thiện khả năng trao đổi khí, rất có lợi cho sức khỏe đường hô hấp.

Bạn nên hạn chế uống rượu bia, không hút thuốc lá. Đây là hai yếu tố hành vi làm tăng nguy cơ mắc lao phổi đáng kể:

• Hút thuốc lá: Làm tăng nguy cơ mắc lao phổi gấp 2 - 3 lần. Khói thuốc phá hủy lớp biểu mô lông mao bảo vệ đường thở, khiến vi khuẩn dễ xâm nhập và phát triển. Đồng thời, thuốc lá làm giảm khả năng đáp ứng với phác đồ điều trị. Trong tất cả các yếu tố lối sống, bỏ thuốc lá là thay đổi có tác động lớn nhất đến nguy cơ lao phổi, giảm nguy cơ xuống 2 - 3 lần.
• Rượu bia: Lạm dụng rượu bia gây suy yếu hệ miễn dịch, làm cơ thể dễ nhiễm lao. Ngoài ra, rượu còn gây tổn hại gan, ảnh hưởng đến quá trình chuyển hóa thuốc điều trị lao, từ đó làm giảm hiệu quả và tăng nguy cơ biến chứng.

Khám sức khỏe định kỳ và tầm soát lao

Phát hiện sớm và điều trị kịp thời không chỉ cứu sống người bệnh mà còn cắt đứt chuỗi lây truyền trong cộng đồng. Đây là lý do khám sức khỏe định kỳ và tầm soát lao là biện pháp phòng ngừa quan trọng nhất ở cấp độ cộng đồng. Các xét nghiệm tầm soát lao phổ biến:

• Xquang ngực: Phương pháp đơn giản, nhanh chóng, phát hiện tổn thương phổi nghi lao.
• Xét nghiệm đờm soi trực tiếp: Tìm vi khuẩn kháng acid trong đờm, thời gian thực hiện nhanh nhưng độ nhạy thấp.
• Cấy đờm vi khuẩn lao: Cho ra kết quả chuẩn xác cao sau 2 - 8 tuần.
• Xét nghiệm Xpert MTB/RIF: Phương pháp sinh học phân tử, cho kết quả trong 2 giờ.
• Kiểm tra tuberculin: Phát hiện nhiễm lao tiềm ẩn.
• Xét nghiệm IGRA: Đây là xét nghiệm máu hiện đại dùng để chẩn đoán nhiễm vi khuẩn lao.

Lịch tầm soát được khuyến cáo:

• Người thuộc nhóm nguy cơ cao: 6 - 12 tháng/lần.
• Nhân viên y tế làm việc trong khu lao: Hàng năm hoặc theo quy định cơ sở.
• Người tiếp xúc gần với bệnh nhân lao: Tầm soát ngay và theo dõi sau 8 - 10 tuần.

Những đối tượng có nguy cơ cao mắc bệnh lao phổi

Không phải ai cũng có nguy cơ mắc lao phổi như nhau. Hệ miễn dịch bị suy yếu hoặc điều kiện tiếp xúc cao là hai yếu tố quyết định chính. Các nhóm sau đây cần đặc biệt chú ý phòng ngừa và tầm soát lao định kỳ:

• Người nhiễm HIV/AIDS bị phá hủy tế bào hệ miễn dịch: Lao là nguyên nhân tử vong hàng đầu ở người nhiễm HIV toàn cầu.
• Người tiếp xúc gần với bệnh nhân lao phổi: Thành viên gia đình sống cùng nhà hoặc đồng nghiệp làm việc cùng phòng kín với người bệnh lao phổi đang trong giai đoạn lây nhiễm có nguy cơ nhiễm MTB rất cao.
• Nhân viên y tế Bác sĩ, điều dưỡng, kỹ thuật viên: Những người làm việc trong khoa lao, phòng cấp cứu, phòng khám phổi có nguy cơ phơi nhiễm nghề nghiệp cao. Đây là nhóm cần tầm soát lao định kỳ và trang bị bảo hộ cá nhân (PPE) đầy đủ.
• Người đái tháo đường (tiểu đường): Đái tháo đường làm suy yếu chức năng bạch cầu đa nhân và đại thực bào - hai thành phần quan trọng chống lại MTB. Người đái tháo đường có nguy cơ mắc lao cao gấp 2 - 3 lần người bình thường.
• Người đang dùng thuốc ức chế miễn dịch: Sử dụng Corticosteroid kéo dài, thuốc điều trị ung thư (hóa trị liệu), thuốc kháng TNF (dùng trong viêm khớp dạng thấp, bệnh Crohn) đều làm giảm đáng kể sức đề kháng với MTB.
• Người suy dinh dưỡng nặng: Thiếu protein, vitamin D và vi chất dinh dưỡng làm suy yếu hàng rào miễn dịch.
• Người nghiện rượu mạn tính và người hút thuốc lá nặng: Như đã phân tích, cả hai thói quen này đều làm tăng đáng kể nguy cơ mắc và tái phát lao phổi.
• Người sống ở môi trường chật chội, thiếu thông gió: Người ở các khu nhà trọ đông đúc, trại tị nạn, nhà tù hoặc khu ổ chuột có nguy cơ lây nhiễm lao cao do tiếp xúc liên tục trong không gian kín.
• Trẻ em dưới 5 tuổi và người cao tuổi trên 65 tuổi: Hai nhóm tuổi này có hệ miễn dịch chưa hoàn thiện hoặc đã suy yếu theo tuổi tác, dễ bị nhiễm khuẩn nặng hơn.
• Người mắc bệnh phổi mạn tính: Tổn thương phổi từ trước làm tăng nguy cơ vi khuẩn lao bám trú và phát triển.

Hy vọng qua bài viết này, bạn đã nắm rõ hơn về các triệu chứng cũng như tầm quan trọng của việc phòng ngừa lao phổi. Nếu bạn đang có những dấu hiệu nghi ngờ hoặc muốn được tư vấn, kiểm tra sức khỏe chuyên sâu, hãy liên hệ hoặc đến Phòng khám Lao phổi BS.CKII Nguyễn Văn Tẩn. Đội ngũ bác sĩ chuyên khoa tại phòng khám sẵn sàng thăm khám, tư vấn và đồng hành cùng bạn trong suốt quá trình điều trị.

Lưu ý: Thông tin trong bài viết này chỉ mang tính giáo dục sức khỏe, không thay thế chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ. Nếu bạn hoặc người thân có triệu chứng nghi ngờ lao phổi hoặc thuộc nhóm nguy cơ cao, hãy đến gặp bác sĩ chuyên khoa ngay để được tư vấn và điều trị kịp thời.

Tài liệu tham khảo chính:

• https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/tuberculosis
• https://kcb.vn/phac-do/huong-dan-chan-doan-va-dieu-tri-cac-benh-co-xuong-khop.html
• https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4292318/
• https://www.cdc.gov/tb/