Bệnh lao phổi là gì? Nguyên nhân, triệu chứng và cách chẩn đoán

Cập nhật lần cuối: 16h29, 24/08/2026

Ho kéo dài, sốt nhẹ về chiều, mệt mỏi hoặc sụt cân có thể khiến nhiều người lo mình mắc bệnh lao phổi và vô tình lây cho người thân. Nỗi lo càng lớn khi các dấu hiệu ban đầu dễ bị nhầm với cảm cúm hoặc bệnh hô hấp thông thường. Theo WHO, khoảng 10,7 triệu người trên thế giới mắc bệnh lao trong năm 2024. Bài viết của Phòng khám Lao phổi BS.CKII. Nguyễn Văn Tẩn sẽ giúp bạn hiểu rõ nguyên nhân, đường lây, triệu chứng, phương pháp chẩn đoán, điều trị, biến chứng và cách phòng ngừa bệnh.

Bệnh lao phổi là gì?

Lao phổi là bệnh truyền nhiễm ở phổi do vi khuẩn Mycobacterium tuberculosis gây ra, lây chủ yếu qua đường hô hấp. Vi khuẩn có thể phát tán trong không khí khi người mắc lao phổi hoạt động ho, hắt hơi, nói hoặc hát. Người xung quanh có nguy cơ nhiễm bệnh nếu hít phải các hạt khí chứa vi khuẩn, đặc biệt trong không gian kín và kém thông thoáng. Bệnh có thể chữa khỏi nếu được phát hiện sớm và điều trị đúng phác đồ. 

Theo Báo cáo Lao toàn cầu 2025 của Tổ chức Y tế Thế giới, trong 8,3 triệu ca lao mới và tái Lao phổi là bệnh truyền nhiễm ở phổi do vi khuẩn Mycobacterium tuberculosis gây ra, lây chủ yếu qua đường hô hấp.

phát được chẩn đoán, báo cáo trên toàn cầu năm 2024, có khoảng 84% trường hợp là lao phổi. Tỷ lệ này cho thấy lao phổi vẫn là thể bệnh phổ biến nhất, trong khi lao ngoài phổi chiếm khoảng 16% số ca còn lại.

Với số ca ghi nhận lớn như vậy, nếu bạn đang có triệu chứng ho kéo dài chưa rõ nguyên nhân, việc xét nghiệm sớm là bước hợp lý để loại trừ hoặc xác định bệnh, thay vì tự suy đoán và kéo dài thời gian lo lắng.

Nguyên nhân và đường lây truyền bệnh lao phổi 

Tiếp xúc gần với người mắc lao hoặc sinh hoạt trong không gian kín, kém thông thoáng dễ làm phát sinh lo ngại về nguy cơ nhiễm bệnh và lây sang người thân. Nắm rõ tác nhân gây bệnh cùng cơ chế lây truyền giúp bạn đánh giá mức độ phơi nhiễm và chủ động kiểm tra sức khỏe. 

Nguyên nhân gây bệnh:

Tác nhân gây bệnh và tình trạng miễn dịch là hai yếu tố chính ảnh hưởng đến nguy cơ mắc bệnh.

• Vi khuẩn lao: Mycobacterium tuberculosis thường tấn công phổi, gây viêm và làm tổn thương mô phổi.
• Sức đề kháng suy giảm: Người nhiễm HIV, suy dinh dưỡng, mắc đái tháo đường, ung thư hoặc đang dùng thuốc ức chế miễn dịch có nguy cơ chuyển từ nhiễm lao tiềm ẩn sang lao hoạt động cao hơn.

Đường lây truyền:

Vi khuẩn chủ yếu phát tán qua không khí từ người mắc lao hoạt động sang người xung quanh, nhất là trong môi trường kín và kém thông thoáng.

• Qua đường hô hấp: Khi người bệnh ho, hắt hơi, nói chuyện hoặc hát, các hạt khí dung chứa mầm bệnh có thể phát tán và bị người khác hít phải.
• Tiếp xúc gần, kéo dài: Sống chung, làm việc hoặc thường xuyên ở gần người bệnh làm tăng nguy cơ phơi nhiễm, đặc biệt tại nơi đông người, ít lưu thông không khí.
• Từ mẹ sang con: Đây là trường hợp hiếm gặp, có thể xảy ra trong thai kỳ hoặc khi sinh nếu người mẹ mắc lao hoạt động.

Lưu ý: Bệnh không lây qua bắt tay, dùng chung bát đũa, thức ăn hoặc đồ uống.

Nếu bạn từng tiếp xúc gần với người mắc lao phổi hoạt động trong 3 tháng gần đây, đặc biệt trong không gian kín, bạn nên chủ động xét nghiệm sàng lọc dù chưa có triệu chứng, vì lao tiềm ẩn có thể chưa biểu hiện rõ.

Triệu chứng của bệnh lao phổi

Các biểu hiện lao phổi thường tiến triển âm thầm, dễ nhầm với cảm cúm hoặc bệnh hô hấp thông thường. Điểm khác biệt quan trọng là cảm cúm thông thường thường tự cải thiện sau 7 đến 10 ngày, trong khi ho do lao phổi kéo dài trên 2 đến 3 tuần và không giảm dù đã dùng thuốc cảm thông thường. Khi ho kéo dài kèm sốt nhẹ về chiều, sụt cân hoặc mệt mỏi, đặc biệt nếu xuất hiện thêm ho ra máu, bạn nên đi khám để được kiểm tra sớm.

Triệu chứng toàn thân

Những dấu hiệu toàn thân phản ánh tình trạng nhiễm trùng kéo dài và sự suy giảm thể trạng:

• Sốt nhẹ về chiều: Nhiệt độ thường dao động khoảng 37,5–38°C, đôi khi kèm cảm giác ớn lạnh.
• Đổ mồ hôi ban đêm: Người bệnh ra nhiều mồ hôi khi ngủ dù thời tiết mát hoặc phòng không quá nóng.
• Sụt cân: Cân nặng giảm dần, ăn kém hoặc mất cảm giác ngon miệng dù chế độ sinh hoạt không thay đổi.
• Mệt mỏi: Cơ thể thường xuyên uể oải, thiếu sức, giảm khả năng làm việc và sinh hoạt.

Triệu chứng ở đường thở

Các dấu hiệu tại đường hô hấp thường rõ hơn khi tổn thương phổi tiến triển:

• Ho kéo dài: Ho trên 2–3 tuần, dưới dạng ho khan hoặc ho có đờm màu trắng, vàng hay xanh.
• Ho ra máu: Đờm lẫn tia máu hoặc xuất hiện máu đỏ tươi khi ho.
• Đau ngực: Cảm giác tức hoặc đau âm ỉ, tăng lên khi ho hay hít sâu.
• Khó thở: Xuất hiện cảm giác hụt hơi, thở nặng hoặc giảm khả năng gắng sức khi tổn thương phổi lan rộng.

Khi nào cần đi khám bác sĩ ngay

Không phải mọi trường hợp ho kéo dài đều là lao phổi, nhưng một số dấu hiệu cảnh báo cho thấy bạn nên đi khám sớm, không nên chờ theo dõi thêm:

• Ho kéo dài trên 2 tuần không cải thiện dù đã dùng thuốc cảm hoặc kháng sinh thông thường.
• Ho ra máu hoặc đờm lẫn tia máu, dù chỉ một lần.
• Sốt nhẹ về chiều kéo dài kèm đổ mồ hôi ban đêm nhiều ngày liên tiếp.
• Sụt cân không rõ nguyên nhân kèm mệt mỏi kéo dài ảnh hưởng đến sinh hoạt.
• Từng tiếp xúc gần với người mắc lao phổi trong vài tháng gần đây, dù bản thân chưa có triệu chứng rõ.

Hãy đến gặp bác sĩ nếu bạn có một hoặc nhiều dấu hiệu trên. Việc thăm khám sớm giúp xác định chính xác nguyên nhân và tránh trì hoãn điều trị nếu thực sự mắc bệnh.

Đối tượng nguy cơ mắc bệnh lao phổi

Nguy cơ mắc lao phổi tăng rõ ở những nhóm có sức đề kháng suy giảm, thường xuyên tiếp xúc với nguồn lây hoặc sống trong môi trường bất lợi cho hệ hô hấp. Xác định đúng nhóm nguy cơ sẽ giúp bạn chủ động tầm soát và thăm khám sớm khi xuất hiện dấu hiệu nghi ngờ.

Nhóm suy giảm miễn dịch và có bệnh nền

Khi hàng rào miễn dịch bị suy yếu, vi khuẩn lao dễ phát triển mạnh hơn và làm tăng nguy cơ khởi phát bệnh.

• Người nhiễm HIV/AIDS: Sức đề kháng suy giảm nghiêm trọng khiến nguy cơ mắc lao tăng cao.
• Người mắc bệnh mạn tính: Đái tháo đường, suy thận mạn, loét dạ dày tá tràng hoặc ung thư đều là những tình trạng làm cơ thể dễ bị tổn thương trước vi khuẩn lao.
• Người dùng thuốc ức chế miễn dịch: Corticoid kéo dài hoặc các phương pháp điều trị ức chế miễn dịch làm giảm khả năng bảo vệ tự nhiên của cơ thể.

Nhóm dễ phơi nhiễm do tiếp xúc và độ tuổi

Mức độ tiếp xúc với nguồn lây cùng đặc điểm độ tuổi là những yếu tố làm tăng khả năng nhiễm bệnh.

• Người sống chung với bệnh nhân lao: Tiếp xúc gần và thường xuyên với người mắc lao phổi hoạt động làm nguy cơ phơi nhiễm tăng lên rõ rệt.
• Trẻ nhỏ và người cao tuổi: Trẻ em, nhất là dưới 5 tuổi, cùng người lớn tuổi thường có hệ miễn dịch yếu hơn nên dễ mắc bệnh hơn.
• Nam giới: Tỷ lệ mắc lao ở nam thường cao hơn nữ. Các khảo sát hiện mắc lao cấp quốc gia do WHO tổng hợp cho thấy nam giới thường chiếm khoảng 66–75% số trường hợp lao phổi được xác nhận bằng xét nghiệm ở người trưởng thành 

Nhóm chịu ảnh hưởng từ môi trường sống và thói quen sinh hoạt

Điều kiện sinh hoạt thiếu đảm bảo và lối sống không lành mạnh làm hệ hô hấp suy yếu, từ đó làm tăng nguy cơ mắc lao phổi.

• Người sống trong môi trường kém thông thoáng: Nơi ở chật chội, thiếu ánh sáng, đông người như trại giam hoặc nhà tập thể làm nguy cơ lây nhiễm tăng cao.
• Người hút thuốc lá và nghiện rượu: Hai thói quen này làm tổn thương đường hô hấp và suy giảm sức đề kháng của cơ thể.

Nếu bạn thuộc từ hai nhóm nguy cơ trở lên, chẳng hạn vừa hút thuốc lá vừa sống chung với người mắc lao, bạn nên chủ động khám ngay cả khi triệu chứng còn mơ hồ, vì mức độ phơi nhiễm kết hợp làm tăng khả năng chuyển sang lao hoạt động.

Biến chứng nguy hiểm của lao phổi

Khi phát hiện muộn hoặc điều trị chưa đúng phác đồ, tổn thương tại phổi dễ tiến triển nặng và ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng hô hấp. Một số biến chứng lao phổi cần đặc biệt lưu ý gồm:

• Ho ra máu nặng: Tổn thương mạch máu tại vùng phổi bị lao làm người bệnh mất máu nhiều, dễ rơi vào tình trạng choáng và nguy hiểm đến tính mạng.
• Tràn dịch hoặc tràn khí màng phổi: Dịch hoặc không khí tích tụ trong khoang màng phổi khiến phổi bị chèn ép, gây đau ngực và khó thở rõ rệt.
• Xơ phổi và giãn phế quản: Tổn thương kéo dài để lại sẹo, làm giảm độ đàn hồi của phổi và biến dạng cấu trúc phế quản.
• Suy hô hấp mạn: Chức năng trao đổi khí suy giảm khiến người bệnh thường xuyên thiếu oxy, mệt mỏi và giảm khả năng vận động.
• Lao lan sang cơ quan khác: Vi khuẩn theo đường máu hoặc bạch huyết lan đến màng não, xương khớp, thận hay các cơ quan khác, làm bệnh trở nên phức tạp hơn.
• Lao thanh quản: Người bệnh có thể bị khàn tiếng, đau khi nuốt, thường xuất hiện khi bệnh lao đã tiến triển.
• Nhiễm nấm Aspergillus ở phổi: Nấm có thể phát triển trong các hang lao cũ sau điều trị và đôi khi khiến người bệnh ho ra máu nặng.

Các giai đoạn bệnh lao phổi

Bệnh lao phổi gồm ba giai đoạn với biểu hiện, khả năng lây truyền và hướng xử trí khác nhau:

Cách chẩn đoán bệnh lao phổi 

Chẩn đoán lao phổi dựa trên sự kết hợp giữa các triệu chứng lâm sàng như ho kéo dài trên 2 tuần, sốt nhẹ về chiều, sụt cân, đổ mồ hôi ban đêm với kết quả chụp X-quang và xét nghiệm tìm vi khuẩn lao. Các phương pháp thường được áp dụng gồm:

• Khám lâm sàng: Bác sĩ khai thác triệu chứng, thời gian khởi phát, tiền sử tiếp xúc với người mắc lao và các bệnh nền như HIV, đái tháo đường hoặc suy giảm miễn dịch.
• Chụp X-quang ngực thẳng: Hình ảnh thu được giúp phát hiện những tổn thương nghi ngờ tại phổi, thường xuất hiện ở thùy trên.
• Soi đờm tìm AFB: Xét nghiệm cho kết quả nhanh, hỗ trợ phát hiện trực khuẩn kháng cồn kháng axit trong mẫu đờm.
• Nuôi cấy vi khuẩn lao: Phương pháp giúp xác định chính xác tác nhân gây bệnh và thực hiện kháng sinh đồ để lựa chọn thuốc điều trị.
• Xét nghiệm sinh học phân tử GeneXpert: Kỹ thuật cho kết quả trong khoảng 2 giờ, đồng thời phát hiện vi khuẩn lao và tình trạng kháng rifampicin.
• Các xét nghiệm khác: Khi kết quả ban đầu chưa rõ, bác sĩ sẽ cân nhắc chụp CT ngực, nội soi phế quản hoặc xét nghiệm IGRA để hỗ trợ đánh giá.

Phương pháp điều trị bệnh lao phổi hiện 

Điều trị lao phổi cần phối hợp nhiều thuốc kháng lao và tuân thủ đầy đủ thời gian điều trị. Theo Quyết định 162/QĐ-BYT ngày 19/01/2024 của Bộ Y tế, phác đồ kéo dài 6 tháng được chỉ định cho người lớn mắc lao không có bằng chứng hoặc nghi ngờ kháng thuốc. Người bệnh cần dùng đúng thuốc, đúng liều và tái khám theo hướng dẫn của bác sĩ.

• Giai đoạn tấn công: Kéo dài 2 tháng, sử dụng hằng ngày isoniazid, rifampicin, pyrazinamide và ethambutol.
• Giai đoạn duy trì: Kéo dài 4 tháng, sử dụng hằng ngày rifampicin, isoniazid và ethambutol.
• Tuân thủ phác đồ: Người bệnh cần dùng thuốc đúng liều, đều đặn và đủ thời gian theo chỉ định, không tự ý ngừng thuốc hoặc thay đổi liều lượng.
• Theo dõi điều trị: Người bệnh cần tái khám theo lịch để bác sĩ đánh giá đáp ứng, thực hiện xét nghiệm theo dõi phù hợp và phát hiện sớm phản ứng bất lợi của thuốc.
• Điều trị lao kháng thuốc: Phác đồ được xây dựng dựa trên kết quả xét nghiệm kháng thuốc, tiền sử sử dụng thuốc và tình trạng cụ thể của người bệnh.

Hiệu quả điều trị phụ thuộc vào thời điểm phát hiện bệnh, mức độ tuân thủ và quá trình theo dõi chuyên khoa. Bệnh nhân H., 43 tuổi, quê Tây Ninh, đến Phòng khám Lao phổi BS.CKII. Nguyễn Văn Tẩn sau hơn 3 tuần ho có đờm, sốt nhẹ về chiều, mệt mỏi và sụt cân. Kết quả thăm khám, chụp X-quang và xét nghiệm đờm xác định bệnh nhân mắc lao phổi nhạy thuốc. Sau 6 tháng dùng thuốc đúng hướng dẫn và tái khám đầy đủ, các triệu chứng giảm rõ rệt, kết quả kiểm tra đạt yêu cầu và bệnh nhân hoàn tất phác đồ điều trị.

Biện pháp phòng ngừa bệnh lao phổi

Tiêm vắc-xin BCG, đeo khẩu trang tại nơi công cộng và giữ môi trường sống sạch, thoáng là những cách giúp giảm nguy cơ nhiễm lao. Bạn nên duy trì các biện pháp phòng ngừa lao phổi sau trong sinh hoạt hằng ngày:

• Tiêm vắc-xin BCG: Trẻ sơ sinh cần được tiêm BCG theo lịch của Chương trình Tiêm chủng mở rộng để giảm nguy cơ mắc các thể lao nặng.
• Đeo khẩu trang: Sử dụng khẩu trang khi ra ngoài, đến nơi đông người hoặc tiếp xúc gần với người đang mắc lao phổi.
• Giữ vệ sinh cá nhân: Rửa tay thường xuyên bằng xà phòng hoặc dung dịch sát khuẩn, nhất là sau khi ho hoặc hắt hơi.
• Che miệng khi ho, hắt hơi: Dùng khăn giấy hoặc khuỷu tay che miệng, sau đó bỏ khăn giấy vào thùng rác có nắp.
• Giữ nhà cửa thông thoáng: Mở cửa sổ, tăng lưu thông không khí và tận dụng ánh nắng tự nhiên để giảm sự tích tụ của hạt khí mang vi khuẩn.
• Tăng sức đề kháng: Ăn uống đủ chất, ngủ đủ giấc, tập thể dục đều đặn, hạn chế thuốc lá và rượu bia.
• Kiểm tra sức khỏe khi tiếp xúc với nguồn lây: Người sống chung hoặc tiếp xúc gần với bệnh nhân lao nên đến cơ sở y tế để được thăm khám và làm xét nghiệm theo hướng dẫn.

Câu hỏi thường gặp

Tôi có thể đi làm/đi học khi đang điều trị lao phổi?

Trong giai đoạn còn lây, bạn có thể cần ở nhà/đeo khẩu trang theo hướng dẫn cơ sở y tế. Bác sĩ sẽ xác nhận thời điểm không còn lây để trở lại sinh hoạt bình thường.

Lao phổi có lây như thế nào? Người nhiễm lao tiềm ẩn có lây không?

Lao lây qua không khí khi người mắc lao phổi hoạt động ho/hắt hơi; người nhiễm lao tiềm ẩn (LTBI) không có triệu chứng và không lây. 

Khi nào tôi hết khả năng lây sau khi bắt đầu điều trị?

Thông thường, sau vài tuần điều trị hiệu quả, bác sĩ sẽ thăm khám và cho biết khi nào bạn không còn lây, tránh khẳng định cứng “2 tuần”. Tuân thủ hướng dẫn kiểm soát lây trong thời gian đầu. 

Tôi có cần kiêng rượu và lưu ý tương tác thuốc gì? 

Tránh rượu khi đang điều trị lao vì tăng nguy cơ tổn thương gan, rifampin/rifapentine có thể giảm hiệu lực thuốc tránh thai đường uống, warfarin, methadone… Hỏi bác sĩ về thay thế/biện pháp tránh thai phù hợp.

Hy vọng qua bài viết này, bạn đã nắm được những thông tin cơ bản về nguyên nhân, triệu chứng và các phương pháp điều trị bệnh lao phổi. Việc hiểu biết đầy đủ và chính xác về bệnh không chỉ giúp người bệnh và gia đình phát hiện sớm, điều trị kịp thời mà còn góp phần vào công cuộc phòng chống và kiểm soát bệnh lao trong cộng đồng.

Nếu bạn đang có dấu hiệu nghi ngờ hoặc cần tư vấn chi tiết hơn về sức khỏe phổi của mình, đừng ngần ngại liên hệ với Phòng khám Lao phổi BS.CKII. Nguyễn Văn Tẩn để được thăm khám và đánh giá cụ thể tình trạng của bạn. 

Link tham khảo:

• https://www.cdc.gov/tb/causes/index.html
• https://medlineplus.gov/ency/article/000077.htm
• https://www.lung.org/lung-health-diseases/lung-disease-lookup/tuberculosis/treating-and-managing
• https://www.who.int/vietnam/health-topics/tuberculosis
• https://www.healthline.com/health/pulmonary-tuberculosis

MIỄN TRỪ TRÁCH NHIỆM

Thông tin chỉ mang tính giáo dục sức khỏe, không thay thế chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ.