Bệnh lao phổi có lây không? Đường lây, mức độ và cách phòng tránh

Nếu trong gia đình hoặc nơi làm việc vừa có người được chẩn đoán lao phổi và bạn đang lo rằng “Bệnh lao phổi có lây không? Cần làm gì ngay bây giờ?”. Thực tế, bệnh lao phổi tưởng chừng như đã được kiểm soát những vẫn là mối lo ngại lớn đối với sức khỏe cộng đồng. Bài viết này của Phòng khám Lao phổi BS.CKII Nguyễn Văn Tẩn sẽ giải đáp những thắc mắc đó và cung cấp những thông tin cần thiết để bạn bảo vệ bản thân và gia đình.

Bệnh lao phổi có lây không?

Có. Lao phổi lây qua đường hô hấp khi hít phải vi khuẩn phát tán trong không khí từ người bệnh đang ho, hắt hơi, nói chuyện hoặc khạc nhổ. Đây là bệnh truyền nhiễm nguy hiểm nhưng có thể chữa khỏi và phòng ngừa.

Lao phổi được xếp vào nhóm bệnh lây qua đường không khí với khả năng lây lan cao hơn nhiều bệnh hô hấp thông thường. Một người bệnh chưa được điều trị có thể lây cho 10 - 15 người khác trong một năm. Tuy nhiên, mức độ lây phụ thuộc rất nhiều vào thời gian và tần suất tiếp xúc. Người tiếp xúc ngắn, không thường xuyên trong không gian thoáng có nguy cơ thấp hơn đáng kể so với người sống cùng nhà hoặc làm việc chung phòng kín nhiều giờ mỗi ngày. Đây là lý do tầm soát cho người thân trong gia đình là bước cần làm ngay.

Lao phổi lây qua những con đường nào?

Sau khi hiểu rõ bệnh lao phổi có lây không, dưới đây là những con đường lây nhiễm phổ biến giúp bạn phòng tránh tốt hơn.

Bệnh lao phổi lây qua đường hô hấp

Đây là con đường lây nhiễm chính và nguy hiểm nhất của lao phổi. Vi khuẩn Mycobacterium tuberculosis được phát tán vào không khí thông qua các hạt nước bọt siêu nhỏ khi người bệnh ho, hắt hơi, khạc nhổ, nói chuyện hoặc thậm chí đơn giản là thở mạnh.

Những hạt này có đường kính chỉ 1 - 5 micromet (µm), đủ nhỏ để lơ lửng trong không khí nhiều giờ và đi sâu vào phế nang của người hít phải. Người đứng gần người bệnh trong không gian kín, kém thông thoáng có nguy cơ hít phải các hạt này và bị nhiễm khuẩn.

Giai đoạn lây nhiễm mạnh nhất là thời kỳ toàn phát của bệnh, khi người bệnh sốt về chiều, ho nhiều, khạc đờm. Thời kỳ này kéo dài cho đến khi người bệnh được điều trị bằng thuốc lao đủ 2 - 4 tuần.

Bệnh lao phổi lây từ mẹ sang con

Hầu hết trẻ nhỏ mắc lao là do tiếp xúc gần với người lớn bị lao phổi trong gia đình hoặc cộng đồng. Trẻ sơ sinh đặc biệt dễ bị phơi nhiễm khi hít phải không khí từ mẹ ho hoặc hắt hơi.

Khi người mẹ mắc lao phổi, cần được bác sĩ theo dõi chặt chẽ và điều trị kịp thời để bảo vệ cả mẹ lẫn con. Với trẻ sinh ra từ mẹ đang mắc lao phổi đang hoạt động, không nên tiêm BCG ngay sau sinh. Thay vào đó, trẻ cần được đánh giá nguy cơ lao bẩm sinh và điều trị dự phòng trước. Chỉ sau khi đã hoàn thành điều trị dự phòng và loại trừ lao hoạt động, trẻ mới được tiêm BCG để có sự bảo vệ tối ưu.

Bệnh lao phổi lây qua đường tình dục

Đây là thông tin về bệnh lao phổi có lây không cần được làm rõ để tránh nhiều người hiểu nhầm. Về bản chất, vi khuẩn lao phổi không lây truyền trực tiếp qua đường tình dục (không phải bệnh lây truyền qua đường tình dục). Tuy nhiên, trong quá trình quan hệ tình dục, đặc biệt khi có hành vi hôn sâu, vi khuẩn lây qua đường hô hấp khi hít phải hạt nhân giọt bắn chứa vi khuẩn lơ lửng trong không khí từ người bệnh.

Người bệnh lao phổi nên hạn chế quan hệ tình dục trong giai đoạn đầu điều trị, đặc biệt tránh các hành động tiếp xúc gần đường hô hấp để bảo vệ người thân.
>>> Tìm hiểu thêm vi khuẩn lao tồn tại bao lâu trong không khí

Những đối tượng có nguy cơ bị lây nhiễm cao

Không phải ai tiếp xúc với nguồn lây cũng sẽ mắc lao phổi. Khả năng nhiễm bệnh phụ thuộc nhiều vào tình trạng miễn dịch của cơ thể và mức độ phơi nhiễm. Những nhóm đối tượng sau đây có nguy cơ cao nhất:

• Người sống chung hoặc tiếp xúc gần với bệnh nhân lao phổi: Đây là nhóm nguy cơ cao nhất. Tiếp xúc kéo dài, thường xuyên trong không gian kín với nguồn lây có thể đưa tỷ lệ nhiễm lên cao, thậm chí cao hơn trong điều kiện bất lợi.
• Người nhiễm HIV/AIDS: Các căn bệnh này làm suy giảm nghiêm trọng hệ miễn dịch khiến người nhiễm HIV dễ mắc lao phổi hơn 18 - 20 lần so với người không nhiễm HIV.
• Trẻ em dưới 5 tuổi và người cao tuổi: Nhóm người có hệ miễn dịch chưa hoàn thiện (trẻ em) hoặc suy giảm theo tuổi (người cao tuổi) làm tăng nguy cơ mắc bệnh sau khi phơi nhiễm.
• Người mắc bệnh mạn tính: Các bệnh nền như đái tháo đường, suy thận mạn, ung thư làm suy yếu sức đề kháng tự nhiên của cơ thể.
• Người sử dụng thuốc ức chế miễn dịch dài ngày: Sử dụng Corticosteroid liều cao, hóa chất điều trị ung thư, thuốc sinh học dùng trong điều trị bệnh đều có thể làm giảm khả năng chống lại vi khuẩn lao.
• Người suy dinh dưỡng, nghiện rượu, hút thuốc lá: Các yếu tố này được WHO xác định là yếu tố nguy cơ chính làm gia tăng số ca mắc lao mới.
• Nhân viên y tế: Thường xuyên tiếp xúc với bệnh nhân lao và bệnh phẩm trong môi trường lâm sàng.
• Người sống trong môi trường đông đúc, kém vệ sinh: Tù nhân, người vô gia cư, dân cư ở khu vực có điều kiện sống chật hẹp, ẩm thấp và thiếu thông gió.

Bệnh lao phổi có lây không khi sống chung với người bệnh?

Nếu trong gia đình có người được chẩn đoán mắc lao phổi, điều quan trọng là bạn không hoảng sợ và không cô lập người bệnh một cách thái quá nhưng cần thực hiện các biện pháp phòng ngừa nghiêm túc trong giai đoạn đầu, sau đó có thể nới lỏng dần theo hướng dẫn của bác sĩ.

Đối với người bệnh:

• Tuân thủ điều trị đúng phác đồ theo chỉ định của bác sĩ, đây là cách quan trọng nhất để cắt đứt nguồn lây.
• Đeo khẩu trang khi tiếp xúc với người khác, đặc biệt ở giai đoạn đầu điều trị.
• Khi ho hoặc hắt hơi, che miệng bằng khăn giấy và vứt khăn vào thùng rác có nắp đậy.
• Khạc đờm vào nơi quy định, không khạc nhổ bừa bãi.
• Ở phòng riêng, thoáng khí, có ánh nắng mặt trời.
• Tận dụng tối đa ánh nắng và thông gió cho môi trường ở và làm việc.
• Tránh để không gian sống ẩm thấp, thiếu ánh sáng tạo điều kiện thuận lợi cho vi khuẩn lao phát triển.

Đối với người tiếp xúc trong gia đình:

• Đi khám ngay để tầm soát lao, tất cả thành viên trong gia đình nên được xét nghiệm để phát hiện sớm nhiễm lao.
• Đeo khẩu trang khi vào phòng người bệnh.
• Mở cửa sổ thường xuyên để tăng thông gió và để ánh nắng mặt trời vào phòng, ánh nắng có thể tiêu diệt vi khuẩn lao.
• Trẻ em chưa tiêm BCG cần được tiêm phòng ngay. Cần lưu ý rằng trẻ em tiếp xúc gần với người bệnh lao cần được đánh giá lao tiềm ẩn và điều trị dự phòng trước. Chỉ tiêm BCG sau khi hoàn thành điều trị dự phòng và loại trừ lao hoạt động.
• Người có hệ miễn dịch yếu (người nhiễm HIV, người dùng thuốc ức chế miễn dịch) cần báo bác sĩ để được tư vấn điều trị dự phòng lao tiềm ẩn.

Hãy đến gặp bác sĩ ngay nếu bạn là người tiếp xúc thường xuyên với bệnh nhân lao phổi, đặc biệt khi bạn có các yếu tố nguy cơ như nhiễm HIV, đái tháo đường hoặc đang dùng thuốc ức chế miễn dịch. Đừng tự ý mua thuốc phòng lao khi chưa được chẩn đoán.

Triệu chứng nghi ngờ nhiễm lao phổi

Ngoài thông tin quan trọng về bệnh lao phổi có lây không, bạn cũng cần nắm rõ các triệu chứng căn bệnh này để kịp thời thăm khám, bảo vệ sức khoẻ cho bản thân và gia đình. Lao phổi thường khởi phát âm thầm, dễ nhầm lẫn với cảm cúm hoặc viêm phế quản thông thường. Tuy nhiên, có một số dấu hiệu và triệu chứng đặc trưng giúp nhận biết sớm:

Triệu chứng hô hấp:

• Ho kéo dài hơn 2 - 3 tuần không rõ nguyên nhân (ho khan, ho có đờm, hoặc ho ra máu).
• Khó thở, tức ngực, đau ngực khi hít thở sâu.

Triệu chứng toàn thân:

• Sốt nhẹ về chiều (thường từ 37,5°C - 38°C) kèm ớn lạnh.
• Đổ mồ hôi ban đêm nhiều và bất thường.
• Sụt cân không rõ nguyên nhân trong thời gian ngắn.
• Chán ăn, mệt mỏi kéo dài, suy nhược.

Dấu hiệu đặc biệt cần đến khám ngay:

• Ho ra máu (dù chỉ một lần, dù lượng ít).
• Sốt kéo dài hơn 2 tuần không đáp ứng thuốc hạ sốt thông thường.
• Khi bạn là người tiếp xúc gần với bệnh nhân lao đã được chẩn đoán.
• Có các yếu tố nguy cơ cao (nhiễm HIV, suy dinh dưỡng, dùng thuốc ức chế miễn dịch).

Lưu ý: Các triệu chứng trên có thể gặp trong nhiều bệnh lý khác nhau. Chỉ bác sĩ mới có thể chẩn đoán xác định lao phổi thông qua khám và xét nghiệm. Tuyệt đối không tự chẩn đoán và tự mua thuốc. Bạn nên đến gặp bác sĩ ngay nếu bạn có bất kỳ triệu chứng nào kể trên, đặc biệt là ho kéo dài hơn 2 tuần hoặc ho ra máu.

Câu hỏi thường gặp về lây nhiễm lao phổi

Bệnh lao phổi có lây không sau khi chữa khỏi?

Không. Sau khi bắt đầu điều trị đúng phác đồ, bệnh nhân lao phổi thường sau 2 - 3 tuần sẽ không còn khả năng lây nhiễm cho người khác. Tuy nhiên, điều này không có nghĩa là bệnh nhân đã khỏi hoàn toàn và vẫn cần hoàn thành toàn bộ liệu trình điều trị (thường 6 tháng trở lên).

Thời gian ủ bệnh lao là bao lâu?

Thời gian ủ bệnh lao (từ khi nhiễm vi khuẩn đến khi có thể phát hiện nhiễm lao qua xét nghiệm) thường kéo dài từ 2 - 12 tuần. Trong giai đoạn này, vi khuẩn lao tồn tại âm thầm trong cơ thể (lao tiềm ẩn) và chỉ phát triển thành lao hoạt tính khi hệ miễn dịch suy yếu. Thời gian ủ bệnh phụ thuộc nhiều vào sức đề kháng và độ tuổi của người bệnh.

Lao tiềm ẩn có lây không? Có cần điều trị?

Không. Lao tiềm ẩn là tình trạng vi khuẩn lao tồn tại trong cơ thể nhưng không gây triệu chứng và không lây cho người khác. Tuy nhiên, ở nhóm nguy cơ cao như người nhiễm HIV, trẻ dưới 5 tuổi hoặc người suy giảm miễn dịch, việc điều trị là cần thiết để ngăn bệnh tiến triển thành lao hoạt tính, vốn có khả năng lây lan mạnh và trở thành nguồn lây nhiễm trong cộng đồng.

Nếu bạn vừa tiếp xúc với nguồn lây và lo lắng mình có thể đang ở giai đoạn lao tiềm ẩn, việc xét nghiệm tầm soát vẫn được khuyến cáo, nhất là với các nhóm nguy cơ cao.

Qua bài viết này, hy vọng Phòng khám Lao phổi BS.CKII Nguyễn Văn Tẩn đã giúp bạn hiểu rõ hơn về bệnh lao phổi có lây không và cách phòng tránh hiệu quả. Hãy duy trì lối sống lành mạnh, khám sức khỏe định kỳ và tuân thủ hướng dẫn y tế. Nếu bạn đang tiếp xúc thường xuyên với người bệnh lao hoặc có các triệu chứng trên bài viết, bạn nên đến gặp bác sĩ để được tầm soát và tư vấn phù hợp với tình trạng cụ thể của mình.

Lưu ý: Thông tin trong bài viết chỉ mang tính giáo dục sức khoẻ, không thay thế chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ. Nếu bạn có dấu hiệu nghi ngờ mắc lao phổi, hãy đến cơ sở y tế gần nhất để được thăm khám kịp thời.

Nguồn tham khảo:

1. https://hcdc.vn/benh-lao-va-cac-yeu-to-lam-tang-nguy-co-mac-benh-lao-YNCrEb.html
2. https://www.hoihohaptphcm.org/index.php/chuyende/menubenhlao/476-cap-nhat-chan-doan-dieu-tri-lao-tiem-an-latent-tb-infection
3. https://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/tuberculosis/?utm_source=chatgpt.com
4. https://www.cdc.gov/tb/

• Bệnh lao phổi có đi làm được không​
• Lao phổi điều trị bao lâu thì hết lây