Cách khạc đờm để xét nghiệm tìm vi khuẩn lao đạt kết quả chính xác

Nhiều người nghĩ chỉ cần ho và nhổ vào cốc là có thể lấy được mẫu đờm xét nghiệm, nhưng nước bọt hoặc dịch nhầy ở cổ họng không phản ánh chính xác tình trạng trong phổi. Nếu khạc sai cách, mẫu có thể không đạt yêu cầu, khiến bạn phải lấy lại và làm chậm quá trình phát hiện bệnh. Cùng Phòng khám Lao phổi BS.CKII Nguyễn Văn Tẩn tìm hiểu cách khạc đờm để xét nghiệm tìm vi khuẩn lao đúng kỹ thuật để hỗ trợ kết quả chính xác hơn qua bài viết sau đây!

Đờm là gì? Hiểu đúng để lấy mẫu đờm đạt yêu cầu 

Đờm là chất nhầy được tạo ra ở đường hô hấp như mũi, họng, khí quản, phế quản và phổi. Bình thường, chất nhầy giúp làm ẩm đường thở và giữ lại bụi bẩn, vi khuẩn. Khi bị viêm nhiễm hoặc kích thích, đờm có thể tiết ra nhiều hơn, đặc hơn và được đẩy lên khi ho. Vì vậy, xét nghiệm đờm thường được chỉ định để hỗ trợ phát hiện các bệnh lý nhiễm trùng đường hô hấp, trong đó có bệnh lao phổi.

Đờm khác với nước bọt vì được khạc ra từ đường hô hấp, đặc biệt là phế quản và phổi. Vì vậy, khi lấy mẫu xét nghiệm, người bệnh cần khạc sâu để thu được đờm thay vì chỉ nhổ nước bọt. 

Chuẩn bị trước khi lấy mẫu

Một kết quả xét nghiệm chính xác bắt đầu từ chính sự chuẩn bị của bạn. Chỉ vài thao tác đơn giản trước khi lấy mẫu sẽ giúp bạn thu đúng đờm từ sâu trong phổi, tránh lẫn nước bọt và không phải tốn công làm lại xét nghiệm thêm lần nào.

• Chọn thời điểm phù hợp: Bạn nên lấy mẫu vào sáng sớm, ngay sau khi thức dậy và trước khi ăn uống. Sau một đêm, dịch tiết thường tích tụ nhiều hơn trong đường hô hấp. Lượng đờm thường cần khoảng 3-5 ml hoặc theo vạch hướng dẫn trên lọ.
• Vệ sinh miệng: Bạn đánh răng, sau đó súc miệng nhẹ bằng nước sạch. Không sử dụng nước súc miệng sát khuẩn, ăn uống hoặc hút thuốc ngay trước khi lấy mẫu.
• Chọn nơi lấy mẫu: Bạn nên lấy đờm ở nơi thông thoáng, có cửa sổ hoặc khu vực riêng. Không để trẻ nhỏ, người lớn tuổi, người mắc bệnh mạn tính hoặc có sức đề kháng yếu đứng gần để hạn chế nguy cơ lây nhiễm.
• Số lượng và thời điểm lấy mẫu: Nếu được yêu cầu lấy 2 mẫu, bạn lấy mẫu đầu tiên ngay sau khi khám và mẫu thứ hai sau đó ít nhất 2 giờ, hoặc theo hướng dẫn của cơ sở y tế. Số lượng mẫu và khoảng cách giữa các lần lấy có thể thay đổi tùy loại xét nghiệm.

Các bước thực hiện kỹ thuật khạc đờm

Đừng để cảm giác lo sợ lấy sai mẫu khiến bạn căng thẳng hay phải tốn công làm lại xét nghiệm thêm lần nữa. Chỉ cần lắng nghe cơ thể và thực hiện đúng theo các bước kỹ thuật dưới đây, bạn hoàn toàn có thể tự tin thu được mẫu đờm đạt chuẩn ngay từ lần đầu tiên:

• Bước 1. Chuẩn bị tư thế và cốc đựng: Bạn ngồi hoặc đứng thẳng ở nơi thông thoáng, giữ cơ thể thoải mái. Mở sẵn nắp cốc và đặt gần miệng.
• Bước 2. Hít thở 2 lần: Mở miệng, hít vào thật sâu rồi thở mạnh ra. Bạn lặp lại động tác này 2 lần.
• Bước 3. Ho khạc đờm: Ở lần thứ 3, bạn hít sâu, nín thở vài giây rồi ho mạnh từ sâu trong lồng ngực. Khi đờm trào lên, khạc trực tiếp vào cốc, tránh lấy nước bọt.
• Bước 4. Đậy kín cốc: Bạn vặn chặt nắp ngay sau khi khạc. Lượng đờm nên đạt khoảng 2-5 ml hoặc theo hướng dẫn của cơ sở xét nghiệm.
• Bước 5. Gửi mẫu: Điền đầy đủ họ tên, tuổi, giới tính, thời gian và lần lấy vào phiếu xét nghiệm, sau đó gửi cốc đờm đến phòng xét nghiệm theo hướng dẫn.

Sau khi lấy, bạn cần vặn chặt nắp lọ, lau sạch bên ngoài nếu bị dính đờm rồi đặt lọ vào túi hoặc hộp vận chuyển kín, chống rò rỉ. Mẫu nên được gửi đến phòng xét nghiệm càng sớm càng tốt, tốt nhất trong ngày lấy mẫu.

Nếu chưa thể chuyển ngay, bạn bảo quản lọ đờm trong ngăn mát tủ lạnh ở khoảng 2-8°C, tách biệt với thực phẩm và gửi đi trong thời gian sớm nhất, thường không quá 24 giờ hoặc theo hướng dẫn của cơ sở xét nghiệm. Không để mẫu ở ngăn đông, không mở nắp và không tự ý thêm nước hay chất bảo quản.

Mẫu đờm đạt tiêu chuẩn

Một mẫu đờm đạt tiêu chuẩn giúp kết quả xét nghiệm phản ánh đúng tình trạng bệnh và hạn chế phải lấy lại. Mẫu cần đáp ứng các yêu cầu sau:

• Lấy từ sâu trong đường hô hấp: Đờm phải được khạc ra từ phổi hoặc phế quản, nơi có thể chứa vi khuẩn lao. Mẫu không được lấy từ mũi, họng hoặc chỉ là nước bọt trong miệng.
• Không bị lẫn tạp chất: Mẫu cần hạn chế lẫn nước bọt, dịch mũi hoặc chất nhầy ở họng vì những thành phần này có thể làm giảm giá trị xét nghiệm và không phản ánh chính xác tình trạng ở phổi.
• Đủ thể tích: Mỗi cốc thường cần ít nhất 2 ml đờm. Mẫu đạt yêu cầu thường có dạng đặc, chứa chất nhầy hoặc mủ.
• Không quá ít hoặc quá loãng: Nếu chỉ khạc ra một lượng rất nhỏ, trong suốt và loãng như nước bọt, mẫu có thể không đạt tiêu chuẩn. Khi đó, bạn cần thực hiện lại quy trình lấy đờm theo hướng dẫn của nhân viên y tế.

Mẫu đờm đúng chuẩn giúp bác sĩ tăng khả năng phát hiện vi khuẩn lao, rút ngắn thời gian chẩn đoán và hạn chế việc phải xét nghiệm lại.

Xét nghiệm đờm bao lâu có kết quả?

Thời gian trả kết quả xét nghiệm đờm thường từ vài giờ đến 6 tuần, tùy phương pháp được thực hiện:

• Nhuộm soi AFB: Thường có kết quả trong ngày hoặc tối đa 24 giờ. Xét nghiệm này giúp phát hiện trực khuẩn kháng cồn, kháng acid trong mẫu đờm nhưng chưa khẳng định chắc chắn đó là vi khuẩn lao.  
• GeneXpert MTB/RIF: Có kết quả trong khoảng 2 giờ, giúp phát hiện vi khuẩn lao và tình trạng kháng rifampicin.  
• Nuôi cấy vi khuẩn lao: Thường mất 2-6 tuần vì cần thời gian để vi khuẩn phát triển trong môi trường nuôi cấy. Nếu làm thêm xét nghiệm kháng thuốc, thời gian có thể kéo dài hơn. 

Thời gian thực tế còn phụ thuộc vào loại xét nghiệm, thời điểm phòng xét nghiệm tiếp nhận mẫu và quy trình của từng cơ sở. Kết quả xét nghiệm cần được bác sĩ đánh giá cùng triệu chứng, hình ảnh X-quang hoặc CT phổi và các xét nghiệm liên quan.

>>> Đọc bài viết chi tiết hơn tại: Xét nghiệm đờm bao lâu có kết quả?

Phải làm sao nếu đờm không lấy được bằng cách khạc?

Nếu bạn đã thử ho nhiều lần nhưng đờm vẫn "mắc kẹt" và không chịu ra, đừng tiếp tục gồng mình ho mạnh kẻo làm tổn thương và đau rát cổ họng. Lúc này, đường hô hấp chỉ đang cần một chút tác động đúng cách để làm mềm và đẩy dịch nhầy ra ngoài. Hãy áp dụng ngay các giải pháp hỗ trợ dưới đây:

• Uống đủ nước, ưu tiên nước ấm: Bạn nên uống từng ngụm nhỏ trong ngày để bổ sung độ ẩm, giúp đờm bớt đặc và dễ di chuyển ra ngoài hơn. Lượng nước cần uống tùy thuộc vào thể trạng và bệnh lý đi kèm.
• Làm ẩm đường thở: Bạn có thể tắm hoặc hít hơi ấm trong phòng tắm để làm dịu đường thở. Không cúi mặt sát bát nước nóng vì hơi nước quá nóng có thể gây bỏng. Người mắc hen cũng cần thận trọng vì hơi nóng có thể làm khó thở ở một số trường hợp.
• Thực hiện kỹ thuật ho có kiểm soát: Ngồi thẳng, mở miệng và hít vào chậm một hơi vừa đủ sâu. Giữ hơi trong 2-3 giây, sau đó thở mạnh ra bằng miệng với âm “ha” như đang làm mờ mặt kính. Lặp lại 1-2 lần, khi cảm thấy đờm di chuyển lên cổ họng thì ho mạnh một lần để khạc ra.
• Vỗ rung lồng ngực khi được hướng dẫn: Người hỗ trợ có thể khum bàn tay và vỗ nhẹ, đều lên vùng lưng để hỗ trợ làm long đờm, tránh vỗ trực tiếp lên cột sống, xương ức, vùng thắt lưng hoặc chỗ đang đau. Không tự thực hiện nếu bạn đang ho ra máu, đau ngực, khó thở hoặc chưa được nhân viên y tế hướng dẫn.
• Hỏi ý kiến về thuốc long đờm: Nếu đờm vẫn đặc hoặc khó khạc, bạn nên hỏi bác sĩ, dược sĩ về thuốc làm loãng hoặc long đờm phù hợp. Không tự ý mua thuốc, đặc biệt khi bạn đang điều trị lao hoặc có triệu chứng ho ra máu.

Hiểu và thực hiện đúng cách khạc đờm để xét nghiệm tìm vi khuẩn lao không chỉ giúp mẫu đạt chuẩn và kết quả chính xác, mà còn hỗ trợ bác sĩ trong việc chẩn đoán và theo dõi điều trị. Phòng khám lao phổi BS.CKII Nguyễn Văn Tẩn khuyên mọi người nên tuân thủ hướng dẫn và nhờ nhân viên y tế hỗ trợ khi cần để đảm bảo an toàn và hiệu quả.

>>> Tìm hiểu thêm về:

• Lao phổi AFB âm tính là gì
• Quy trình khám lao phổi

Link tham khảo:

• https://www.cdc.gov/tb/hcp/testing-diagnosis/clinical-and-laboratory-diagnosis.html
• https://www.health.nsw.gov.au/Infectious/tuberculosis/Pages/tb-sputum-induction-guidelines.aspx
• https://bmcpulmmed.biomedcentral.com/articles/10.1186/s12890-020-01192-w