U lao ở phổi là gì? Triệu chứng và phương pháp điều trị

Cập nhật lần cuối: 12:00 25/06/2026

Phát hiện một nốt hoặc khối bất thường trên X-quang, CT phổi dễ khiến người bệnh lo lắng đó là ung thư. Theo một nghiên cứu trên NIH, u lao phổi có thể gặp ở khoảng 6 - 9% người mắc lao và thường xuất hiện dưới dạng nốt ở phổi. Vậy u lao ở phổi là gì, khác ung thư phổi ra sao? Bài viết dưới đây của Phòng khám Lao phổi BS.CKII. Nguyễn Văn Tẩn sẽ giúp bạn hiểu đúng và kịp thời nhận biết dấu hiệu nguy hiểm của bệnh để có hướng điều trị phù hợp.

U lao ở phổi là gì?

U lao ở phổi là một dạng tổn thương khối trong phổi, hình thành do sự xâm nhập của vi khuẩn Mycobacterium tuberculosis - tác nhân gây bệnh lao. Đây là một dạng tổn thương của lao phổi, khi vi khuẩn bị hệ miễn dịch cơ thể bao vây tạo thành các khối u hạt (gọi là u lao) nhằm cô lập và kiểm soát vi khuẩn.

Tuy nhiên, khi tình trạng viêm kéo dài, vùng trung tâm của khối u có thể bị hoại tử, gây tổn thương mô phổi xung quanh và ảnh hưởng đến chức năng hô hấp.

Dù bản chất chỉ là phản ứng bao vây vi khuẩn của hệ miễn dịch, u lao phổi lại rất dễ khiến người bệnh 'mất ăn mất ngủ' vì hình ảnh khối u quá giống với ung thư. Để giải tỏa mối lo ngại này, hãy cùng đặt hai căn bệnh lên bàn cân qua bảng so sánh chi tiết dưới đây

Đặc điểm	U lao ở phổi	Ung thư phổi
Bản chất	Tổn thương viêm dạng nốt hoặc khối do lao, không phải u ác tính	Khối u ác tính hình thành từ tế bào phổi
Nguyên nhân	Vi khuẩn Mycobacterium tuberculosis	Tế bào phổi biến đổi và tăng sinh bất thường
Triệu chứng	Ho kéo dài, ho ra máu, đau ngực, sốt, đổ mồ hôi đêm, sụt cân	Ho kéo dài, khó thở, đau ngực, ho ra máu, sụt cân hoặc có thể chưa có triệu chứng sớm
Khả năng lây	Có thể lây nếu đi kèm lao phổi hoạt động có khả năng lây	Không lây
Khả năng di căn	Không di căn như ung thư	Có thể xâm lấn và di căn
Điều trị	Chủ yếu dùng thuốc kháng lao, phẫu thuật trong một số trường hợp	Tùy loại và giai đoạn, có thể gồm phẫu thuật, hóa trị, xạ trị, liệu pháp nhắm trúng đích hoặc miễn dịch

Triệu chứng lâm sàng khi có u lao ở phổi

U lao phổi dễ bị người bệnh bỏ qua vì nó có thể tiến triển âm thầm, trong khi những biểu hiện ban đầu lại khá giống tình trạng mệt mỏi hoặc bệnh hô hấp thông thường. Nếu các dấu hiệu dưới đây kéo dài hoặc xuất hiện cùng lúc, người bệnh cần chú ý hơn đến những thay đổi của cơ thể. 

Triệu chứng toàn thân

• Giảm cân bất thường: Cân nặng giảm dần dù không áp dụng chế độ ăn kiêng hay thay đổi mức độ vận động.
• Cảm giác mệt mỏi kéo dài: Người bệnh thường suy giảm năng lượng, dễ kiệt sức và thiếu sức sống trong sinh hoạt hằng ngày.
• Rối loạn thân nhiệt: Có thể xuất hiện sốt nhẹ vào buổi chiều hoặc tối, kèm tình trạng ra mồ hôi nhiều về đêm.

Triệu chứng hô hấp

• Ho kéo dài: Ho khan hoặc ho có đờm diễn ra liên tục trong nhiều tuần và không cải thiện rõ rệt.
• Khạc đờm lẫn máu: Một số trường hợp có thể xuất hiện máu trong đờm với lượng ít hoặc nhiều tùy mức độ tổn thương.
• Đau hoặc nặng ngực: Cảm giác khó chịu vùng ngực, đặc biệt rõ hơn khi ho hoặc hít thở sâu.
• Khó thở: Thường xuất hiện khi tổn thương tại phổi ảnh hưởng đến chức năng hô hấp hoặc lan rộng hơn.

Phương pháp chẩn đoán u lao ở phổi

Khi phim chụp xuất hiện một khối bất thường ở phổi, điều khiến nhiều người lo nhất là liệu tổn thương đó có liên quan đến ung thư. Do u lao phổi có thể tạo hình ảnh khá giống ung thư hoặc một số khối lành tính, bác sĩ thường phải kết hợp bệnh sử, thăm khám, chẩn đoán hình ảnh, xét nghiệm vi sinh và sinh thiết khi cần để từng bước xác định bản chất tổn thương.

Phương pháp chẩn đoán hình ảnh (X-quang, CT, PET/CT, MRI) 

Chẩn đoán hình ảnh đóng vai trò quan trọng trong việc phát hiện sớm và định hướng bản chất của khối tổn thương tại phổi. Tùy thuộc vào tình trạng lâm sàng, bác sĩ sẽ chỉ định các phương pháp từ tổng quát đến chuyên sâu dưới đây:

• X-quang ngực: Là bước khảo sát ban đầu giúp phát hiện các nốt hoặc khối bất thường trong phổi. U lao phổi có thể xuất hiện dưới dạng khối tròn với đường kính khoảng 2-4 cm, tập trung nhiều ở vùng đỉnh phổi.
• Chụp CT ngực: Cung cấp hình ảnh chi tiết hơn về vị trí, kích thước và cấu trúc của tổn thương. Phương pháp này còn giúp phát hiện tình trạng vôi hóa hoặc các tổn thương vệ tinh xung quanh khối u.
• PET/CT: Hỗ trợ đánh giá bản chất của tổn thương. Tuy nhiên, u lao cũng có thể hấp thu 18F-FDG (một chất giúp ghi nhận các vùng có hoạt động chuyển hóa cao trong cơ thể) nên đôi khi có thể gây nhầm lẫn với ung thư phổi.
• MRI: Giúp đánh giá một số đặc điểm bên trong khối u như vùng hoại tử trung tâm, mức độ ngấm thuốc hoặc tình trạng phù nề ở mô xung quanh.
   

Xét nghiệm vi sinh & mô bệnh học - Tìm kiếm trực tiếp vi khuẩn lao

Dù các phương pháp chẩn đoán hình ảnh giúp định vị tổn thương nhanh chóng, bác sĩ vẫn cần 'bằng chứng vàng' để đưa ra kết luận cuối cùng. Lúc này, nhóm xét nghiệm vi sinh và mô bệnh học sẽ được tiến hành nhằm truy tìm trực tiếp sự hiện diện của vi khuẩn lao

Xét nghiệm vi sinh

• Nhuộm soi trực tiếp (AFB): Mẫu bệnh phẩm (như đờm, dịch phế quản, dịch màng phổi…) được nhuộm và soi dưới kính hiển vi để tìm trực khuẩn kháng cồn kháng acid (AFB). Phương pháp này thường cho kết quả nhanh, sau khoảng 24 - 48 giờ, chi phí tương đối thấp nhưng độ nhạy hạn chế khi số lượng vi khuẩn trong mẫu ít.
• Kỹ thuật GeneXpert (PCR): Xét nghiệm phát hiện vật liệu di truyền của vi khuẩn lao với độ nhạy cao và thời gian trả kết quả nhanh, sau khoảng 1 - 2 giờ, đồng thời phát hiện sớm dấu hiệu kháng Rifampicin, hỗ trợ chẩn đoán lao kháng thuốc sớm.
• Nuôi cấy vi khuẩn: Bệnh phẩm được nuôi trong môi trường chuyên biệt để xác định Mycobacterium tuberculosis. Đây là tiêu chuẩn vàng để xác nhận bệnh lao bằng xét nghiệm vi sinh và có thể kết hợp để đánh giá độ nhạy với thuốc. Tuy nhiên, do vi khuẩn lao phát triển chậm nên thường mất khoảng 2 - 8 tuần.

Xét nghiệm mô bệnh học

• Sinh thiết mô tổn thương: Bác sĩ lấy mẫu từ mô hạch, màng phổi, màng bụng hoặc tổn thương nghi ngờ trên cơ thể để quan sát dưới kính hiển vi.
• Đặc điểm nhận diện: Phát hiện các nang lao điển hình dạng u hạt, hoại tử bã đậu, tế bào dạng biểu mô và tế bào khổng lồ Langhans. 
• Giá trị chẩn đoán: Phương pháp này rất hữu ích với các ca lao ngoài phổi, khi xét nghiệm vi sinh đờm âm tính hoặc những trường hợp khó lấy bệnh phẩm trực tiếp.

Xét nghiệm máu và miễn dịch - Đánh giá phản ứng cơ thể với vi khuẩn

Bên cạnh các xét nghiệm tìm kiếm vi khuẩn trực tiếp, việc đánh giá phản ứng của hệ miễn dịch đối với vi khuẩn lao cũng đóng vai trò hỗ trợ không nhỏ trong quá trình chẩn đoán. Hai phương pháp xét nghiệm phổ biến thường được áp dụng bao gồm

• Test Mantoux: Bác sĩ tiêm một lượng nhỏ chất thử lao vào da cẳng tay, sau đó kiểm tra vùng tiêm sau 48-72 giờ. Nếu xuất hiện vùng da cứng đạt ngưỡng nhất định, kết quả cho thấy cơ thể đã có phản ứng miễn dịch với vi khuẩn lao. Tuy nhiên, người từng tiêm vắc xin BCG có thể gặp kết quả dương tính giả.
• Xét nghiệm IGRA: Người bệnh được lấy máu để đo phản ứng của tế bào miễn dịch khi tiếp xúc với kháng nguyên của vi khuẩn lao. Xét nghiệm chỉ cần một lần lấy máu, kết quả có thể có trong khoảng 24 giờ và không bị ảnh hưởng bởi vắc xin BCG.

Hai xét nghiệm này chỉ cho biết cơ thể có khả năng đã nhiễm vi khuẩn lao, không thể tự xác định người bệnh đang mắc lao hoạt động hay khẳng định một khối ở phổi là u lao. Vì vậy, kết quả cần kết hợp với hình ảnh phổi và xét nghiệm vi sinh hoặc sinh thiết.

U lao ở phổi có chữa khỏi được không?

Có. U lao phổi có thể điều trị khỏi, tuy nhiên khối tổn thương thường thu nhỏ khá chậm. Một nghiên cứu đăng trên Tạp chí Hô hấp Châu Âu theo dõi 45 người mắc u lao phổi cho thấy, sau 3 tháng điều trị bằng thuốc kháng lao, 40% trường hợp có khối u giảm kích thước. Sau 12 tháng, tỷ lệ này tăng lên 76,2%.

Trong một số ít trường hợp khi phổi bị tổn thương quá nhiều hoặc khối u không đáp ứng thuốc, bác sĩ có thể chỉ định phẫu thuật để loại bỏ ổ lao. Tuy nhiên, đây không phải là lựa chọn đầu tiên mà chỉ được áp dụng khi cần thiết.

Hướng dẫn điều trị u lao phổi: Nội khoa hay phẫu thuật?

Nhiều người bệnh thường hoang mang không biết liệu khối u lao trong phổi có thể tự biến mất bằng thuốc hay bắt buộc phải can thiệp ngoại khoa. Trên thực tế, phẫu thuật thường không phải lựa chọn ban đầu mà chỉ được bác sĩ cân nhắc khi tổn thương không cải thiện sau điều trị thuốc, gây biến chứng hoặc khó phân biệt với ung thư phổi.

Điều trị nội khoa bằng thuốc

• Phối hợp thuốc kháng lao: Sử dụng đồng thời ít nhất 3 - 4 loại thuốc Isoniazid, Rifampicin, Pyrazinamide và Ethambutol theo phác đồ nhằm tiêu diệt vi khuẩn và hạn chế nguy cơ kháng thuốc.
• Điều trị theo hai giai đoạn: Với lao phổi nhạy thuốc, WHO khuyến cáo phác đồ chuẩn 6 tháng. Giai đoạn tấn công (2 tháng đầu tiên), sử dụng đồng thời 4 loại thuốc Rifampicin, Isoniazid, Pyrazinamide và Ethambutol. Sau đó, giai đoạn duy trì (4 tháng tiếp theo) thường dùng ít nhất 2 loại Isoniazid và Rifampicin.
• Dùng thuốc đủ thời gian: Quá trình điều trị thường kéo dài khoảng 6 tháng, tùy tình trạng bệnh và phác đồ chỉ định của bác sĩ.
• Tuân thủ đủ liệu trình: Người bệnh phải uống thuốc đúng giờ, đủ liều và tái khám theo lịch. Tuyệt đối không nên tự ý bỏ thuốc hoặc thay đổi thuốc khi triệu chứng giảm để tránh nguy cơ kháng thuốc nguy hiểm.

Điều trị phẫu thuật

• U lao kích thước lớn: Khối u có đường kính lớn hơn 1 cm, sau thời gian điều trị nội khoa kiên trì (thường ít nhất 6 tháng) mà khối u không thu nhỏ hoặc khỏi hẳn.
• Xuất hiện biến chứng: U lao gây ho ra máu nặng hoặc tái diễn đe dọa tính mạng, ổ áp xe lớn, rò phế quản, hoặc xẹp thùy phổi không hồi phục.
• Nghi ngờ ác tính: Khi hình ảnh và các xét nghiệm chưa thể phân biệt được rõ u lao với khối u ác tính, bác sĩ có thể chỉ định phẫu thuật hoặc sinh thiết để xác định chẩn đoán.
• Đánh giá trước phẫu thuật: Người bệnh bắt buộc phải dùng thuốc chống lao ổn định trước và sau khi phẫu thuật để tránh vi khuẩn bùng phát ra xung quanh.

Lưu ý khi điều trị u lao phổi

Trong quá trình điều trị u lao phổi, điều người bệnh mong đợi nhất là tổn thương được kiểm soát, sức khỏe cải thiện và sớm trở lại sinh hoạt bình thường. Để đạt được kết quả này, bên cạnh việc dùng thuốc theo đúng phác đồ, người bệnh cần chú ý một số nguyên tắc quan trọng:

• Không tự ý ngừng, giảm liều hoặc đổi thuốc: Ngay cả khi triệu chứng đã thuyên giảm, người bệnh vẫn cần dùng thuốc đủ thời gian theo phác đồ điều trị (ít nhất là 6 tháng).
• Báo bác sĩ khi xuất hiện dấu hiệu bất thường: Vàng da, buồn nôn nhiều, đau bụng, tê bì tay chân hoặc thay đổi thị lực có thể liên quan đến tác dụng phụ của thuốc kháng lao và cần được kiểm tra sớm.
• Tái khám đúng lịch: Người bệnh cần tái khám để bác sĩ đánh giá đáp ứng điều trị qua triệu chứng, xét nghiệm đờm, xét nghiệm máu hoặc hình ảnh phổi khi cần thiết.
• Uống thuốc đúng giờ và đúng hướng dẫn: Thuốc nên được dùng 1 lần vào giờ cố định, tốt nhất khi bụng đói, trước ăn 1 - 2 tiếng hoặc sau ăn 2 - 3 tiếng để hỗ trợ hấp thu tốt hơn.
• Tránh rượu bia và thuốc lá: Rượu bia có thể làm tăng nguy cơ ảnh hưởng đến gan khi dùng thuốc kháng lao, còn thuốc lá gây bất lợi cho quá trình hồi phục của phổi.
• Ăn uống đủ chất và nghỉ ngơi hợp lý: Bổ sung thực phẩm giàu đạm (thịt nạc, cá, trứng, sữa), vitamin và khoáng chất (rau củ màu xanh đậm, trái cây chín màu vàng đỏ). Đồng thời ngủ đủ giấc (7 - 8 tiếng ban đêm, nghỉ trưa ngắn) và tránh làm việc quá sức để hỗ trợ cơ thể hồi phục.

U lao ở phổi là một dạng tổn thương do lao ở phổi, hoàn toàn có thể kiểm soát và chữa khỏi nếu phát hiện sớm và điều trị đúng cách. Việc chủ động đi khám khi có dấu hiệu nghi ngờ và tuân thủ chặt chẽ hướng dẫn của bác sĩ là yếu tố quyết định đến hiệu quả điều trị. Nếu bạn cần tư vấn hoặc thăm khám chuyên sâu, có thể đến Phòng khám Lao phổi BS.CKII. Nguyễn Văn Tẩn nơi chuyên điều trị các bệnh lý lao phổi với kinh nghiệm chuyên môn cao.

Tài liệu tham khảo:

1. NCBI - Pulmonary Tuberculoma Clinical Review - https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5708379/
2. National Cancer Institute - Non-Small Cell Lung Cancer Treatment - https://www.cancer.gov/types/lung/patient/non-small-cell-lung-treatment-pdq
3. Trạm Y tế phường Phú Thạnh - U phổi: Dấu hiệu, nguyên nhân và biện pháp điều trị - https://tytphuongphuthanh.medinet.gov.vn/giao-duc-suc-khoe/u-phoi-dau-hieu-nguyen-nhan-va-bien-phap-dieu-tri-cmobile8160-79003.aspx
4. Bệnh viện 103 - Tổng quan về u lành ở phổi - https://benhvien103.vn/u-lanh-o-phoi/